ଗଙ୍ଗା ମହିମାର ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବର୍ଷଗଣା ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କେହି ନିଜ ପିତୃମାନେ, ବାନ୍ଧବ, ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ବିସର୍ଜନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ପୂର୍ବଜଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଖଣ୍ଡ ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇଯାଏ, ସେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକ, ଚରାଚର, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, କୀଟାଦି ସମସ୍ତେ ଧନ୍ୟ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଜାହ୍ନବୀର ଏକ କ୍ରୋଶ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ଭାବେ ରହନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ପଥରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଏହି ପଥରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ତୁଡ଼ିଆ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାର ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଇଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଚରମ ପୁଣ୍ୟର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସ୍ନାନଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅପସନ୍ଦାର ପ୍ରଭାବରେ ଜାହ୍ନବୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଯଦି କେହି ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ସେ ଯଦି ସଦା 'ଗଙ୍ଗା' ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ମାତ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଶତ-ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' କୁହିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଆଯାଏ। ଅନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅସାର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏବଂ ଗର୍ଭପାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ, ଅଧମ, ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ମନର ଲୋକ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ମନ୍ୟ ହେବାକୁ ଚିହ୍ନିତ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଫଳ; ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପତିତ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ ଗଙ୍ଗା ପୁଣ୍ୟ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କରନ୍ତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି ଓ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ଭୋଜନ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ଭୋଜନ ନେଇ ଭାଗୀରଥୀକୁ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସ୍ନାନର ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀଙ୍କୁ ମିଳେ, ଏବଂ ଯିଏ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି, ସେ ଦୁଇଗୁଣା ଫଳ ପାଏ, ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ପ୍ରେରଣା କିମ୍ବା ସେବା ଦ୍ୱାରା। ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଜାହ୍ନବୀକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ହେ ବ୍ୟାସଦେବ, ଆମେ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିଲୁ ଗଙ୍ଗା ମହିମା। କିଏ ତାଙ୍କୁ ଏତେ ପବିତ୍ର କଲେ? ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ସେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛନ୍ତି?' ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, ଏବେ ମୁଁ ଏକ ପୁରାତନ ପବିତ୍ର କଥା କହିବି।' 'ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ପଥ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏକଦା ମହାମୁନି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଗଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ପଚାରିଲେ: "ହେ ପିତା, ଆପଣ କ’ଣ ଏମିତି କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଯାହା ଶିବ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ?"' '"ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ କ’ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ଏହା କୌଣସି ଦେବୀ କିମ୍ବା ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?"' '"କେଉଁଠି ଯାଇ ଦେବ, ଦାନବ, ମଣିଷ, ସର୍ପ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ୱେଦଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ବୀଜଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି?"' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ଆଦିକାଳରେ ସେ ମାୟା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତି। "ହେ ଆଦିଶକ୍ତି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ହେଉ; ତୁମଠାରୁ ମୁଁ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ସପ୍ତଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ।' 'ଗାୟତ୍ରୀ, ବାକ୍, ସ୍ୱର୍ଗର ଧନ, ସମସ୍ତ ଫସଲ ଓ ଧନ ଦାତ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ଉମା ଦେବୀ, ଶକ୍ତିର ବୀଜ ଓ ତପସ୍ବିନୀ; ବର୍ଣ୍ଣିକା ଓ ଧର୍ମଦ୍ରବା—ଏହି ସପ୍ତ ଶକ୍ତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗାୟତ୍ରୀଠାରୁ ବେଦ, ବେଦଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି।' 'ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱହା, ସ୍ୱଧା ଓ ଦୀକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି; ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ମାତୃକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।' 'ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱଧା ପାଇ ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ଧାରା ପୃଥିବୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।' 'ତାପରେ ଧରାଣୀ ଫସଲରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା, ଔଷଧିର ଉତ୍ସ ହେଲା; ଫଳ, ମୂଳ ଓ ଶାକାଦି ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ ହେଲେ।' 'ବାଣୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁହଁ ଓ ମନରେ ବ୍ୟାପିଛି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଛି।' 'ଜ୍ଞାନ, ବିରୋଧ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—ଏସବୁ ତାଙ୍କ ବିନା ନାଷ୍ଟ ହୁଏ।' 'ପଦ୍ମଫୁଲର ଜନ୍ମ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ସଂଗ୍ରହ, ଶୁଭ ଓ ତିନିଁ ଲୋକର ଆଧିପତ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ହରିପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।' 'ଉମାଙ୍କ କାରଣରୁ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଛି; ସେ ଜ୍ଞାନର ମାତା, ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗୀନୀ।' 'ବାଣୀର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରେ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦାନବକୁ ହତ କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ରୁରୁକୁ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କରିଥିଲେ।' 'ସେ ମହିଷାସୁର, ଦେବମାନଙ୍କ ଜୟୀ, ତାଙ୍କୁ ହତ କରିଥିଲେ; ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ସହଜରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।' 'ଏଭଳି ଦେବୀ ସଦା ଦାନବ ଶକ୍ତିକୁ ବିନାଶ କରି ସମସ୍ତ ତିନିଁ ଲୋକକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି।' 'ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ସେ ମହାଦେବୀକୁ ଦେଖି ମୁଁ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି।