ପ୍ରାଚୀନ କଥାରେ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ—ପରିବାର, ଚରିତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ଝିଅ, ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଅର୍ଜନ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ବେଦ, ଉପବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ଆଗମ, ସଂହିତା—ଏସବୁ ମନେ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପରି ହୁଏ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଭାଗୀରଥୀ ଦେବଲୋକରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଶୁଭତୁଳସୀ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରେ। ଗଙ୍ଗାଜଳ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର ସେବା ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ତୁଳସୀପତ୍ର ମିଶିତ ଜଳ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଯେଉଁ ଜନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେଜନ୍ମେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେମାନେ ମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ହୃଦୟରେ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମେ। ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀର ଉଦ୍ୟାନ ଓ କେଶବଙ୍କ ବିରାଜମାନ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ତୁଳସୀଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଯେକୌଣସି ସ୍ତୋତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀ ଥାଏ, ସେଠାରୁ ଭୂତ, ପିଶାଚ, ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ, ଦୂତ, ଦାନବ ଓ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଦୂରେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ଅପଶକୁନ, ରୋଗ, ଭ୍ରମ ଓ ଡାକିନୀ-ଯକ୍ଷିଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀପତ୍ର ଦେଖି ଅବରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ସହିତ ଅନେକ ପାପ, ପାପଯୋଗରୋଗ ଓ ତନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ତୁଳସୀ ଥିବା ଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯିଏ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ତୁଳସୀ ଉଦ୍ୟାନ ତିଆରି କରେ, ସେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ହରିଙ୍କ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଶାଳଗ୍ରାମ ଉପରେ ତୁଳସୀପତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ସାମ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ମାଧବଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ତୁଳସୀ ଲଗାଏ, ସେ ମାଧବଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି ଦିଆଯାଇଥିବା ତୁଳସୀପତ୍ର ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରେ, ସେ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। କଳିଯୁଗରେ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା, ଭଜନ, ଧ୍ୟାନ, ଲଗାଇବା କିମ୍ବା ଧାରଣ କଲେ, ତୁଳସୀ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରେ। ଯିଏ ନିଜେ ତୁଳସୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଏ ଓ ନିଜେ ପ୍ରୟୋଗ କରେ, ସେ ମାଧବଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ତାହାମାନେ ଆମ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଦେବଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞରେ, ଏକ ତୁଳସୀପତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ। ଏହିପରି ତୁଳସୀ ସେବାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଯିଏ ତୁଳସୀ ସେବା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପୂଜା କରିଥାଏ। ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ତୀର୍ଥ ଏମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଣିକା ଚୁଡ଼ାରେ ଧରି ଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ରାଜସୂୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ। ତୁଳସୀ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏକ ତୁଳସୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ହେବାକୁ ମିଳେ; ଏପରି ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀର ମାଆଙ୍କର ଦୁଧ କୋଟି କୋଟି ଦିନ ମଧ୍ୟ ନ ପିବିବା ଉଚିତ। ଯିଏ କେଶବଙ୍କୁ କୋମଳ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରେ, ସେ ଏକ ନୁହେଁ ଶତ, ହଜାର ଲୋକ ସମାନ ମାନ୍ୟ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ତୁଳସୀର କୋମଳ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଥାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା କହିଦେଲି। ତୁଳସୀର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଆମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହି ମହିମା ଦିନେ ଦିନେ ଶୁଣେ, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ ଓ ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; କେବଳ ଏହା ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବହ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ। ସେ କେବେ ରୋଗୀ ହେବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ମୂର୍ଖ ହେବେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ବିଜୟୀ ଓ କେବେ ହାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଘରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ରହିଛି, ସେଠି ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼େ; ରୋଗ, ଭୂତ, ଦୁଃଖ, ଅପମାନ କେବେ ରହେ ନାହିଁ। ସେଠି ଏମାନେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରେ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—"ଆମେ ତୁମଠାରୁ ହରିପ୍ରିୟ ତୁଳସୀ ଫୁଲର ଶୁଭ ମହିମା ଶୁଣିଛୁ; ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ତୋତ୍ର ରଚିଛ, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଆମର ଇଚ୍ଛା।" ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—"ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏହି କଥା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି; ମୁଁ ଏବେ ପୁନଃ ମୋକ୍ଷପାଇଁ ପୁରୁଣା ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି।" ଋଷି ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—"ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଆମେ ତୁମଠାରୁ ତୁଳସୀସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲୁ।" ଶତାନନ୍ଦ କହିଲେ—"ତୁଳସୀର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଦାନବମଦ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ପାପ ଦୂରିଯାଏ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।" "ଲୋକମାନେ କିପରି ତୁଳସୀକୁ ପୂଜିବେ ଓ ମାନ୍ୟ କରିବେ? କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଁଠିବା ଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁଘରେ ତୁଳସୀ ରହିଛି, ସେଠି ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ। ଶାଳଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଦିନେ ଦିନେ ତୁଳସୀ ପୃଥିବୀରେ ରଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ହାତ ତୁଳସୀ ନେଇଁ ଖୋଜେ, ଏମିତି ଲୋକ ଏହି ଭୂମିରେ କେଶବଙ୍କ ପାଇଁ ତୁଳସୀ ଲଗାଏ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯିଏ ତୁଳସୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଯମ ଓ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁଳସୀ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ।" ଏଭଳି ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କ ଅପାର ମହିମା ଓ ଶୁଭ ଗୁଣ ସଂସାରରେ ବିକ୍ୟାତ।