ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସଂଳାପ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ବ୍ରତର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ଏଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶରୀରରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ଧୂପ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କରି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ଦେଇ, ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଶିର ନମାଇ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏପରି ଭାବେ, ଏକ ମାସ ଧରି ବ୍ରତ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଏହି ବ୍ରତର ଶେଷରେ ତେରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରି ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତର ସଠିକ୍ ପଦ୍ଧତି ଶୁଣ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପୂଜିବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ ଆଚରଣର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜନରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜି, ତେରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରେ, ପାନ, ଜୋଡ଼ି ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଆବରଣ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଯୋଗପଟି, ଉପବୀତ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦେଇ, ପୂଜି ଓ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶେଯ୍ୟା, ଶୈୟା, ଶୁଭ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଛାନା, ତକିଆ ଓ ଅଳଙ୍କାରିତ ଶୋଭା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିର ସୁନାର ଏକ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ଏହି ବିଛାନା ଉପରେ ରଖି, ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ସହ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବିଛାନା ଉପରେ ଆସନ, ପାଦୁକା, ଛତା, ଜୋଡ଼ି ବସ୍ତ୍ର, ଜୁତା, ଉପବୀତ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବେ ବିଛାନା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ‘ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି’ ବୋଲି ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେବା ଉଚିତ। ଏପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ମଳ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ମଣ୍ଡପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯଦି ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ତଥାପି ଆପଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀମୁଖର କୃପା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହିପରି ମାସିକ ବ୍ରତର ବିଧି ଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏହି ଭାବରେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିଭାଗରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂଳାପରେ, ‘ମାସ ବ୍ରତ କଥା’ ନାମକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ପାୱକ ପୁନିଥରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁନିମାନେ, ଏବେ ଆପଣମାନେ ଶ୍ରାବଣ କରନ୍ତୁ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।” କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି, ଏବେ ଶାଳଗ୍ରାମର ପୂଜା ବିଷୟରେ ଏକଦମ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ, ହେ ଯୋଗୀଶ୍ବର।” ତେବେ ଈଶ୍ଵର କହିଲେ, “ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଅତି ଉତ୍ତମ। ଶୁଣ, ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଅଛି। ମହାସେନ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ଏହି ଚରାଚର ଶୃଷ୍ଟି ସବୁବେଳେ ବିରାଜିତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଶିଳାକୁ ଦେଖେ, ନମସ୍କାର କରେ, ସ୍ନାନ କରାଏ କିମ୍ବା ପୂଜା କରେ, ସେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ କୋଟି ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ। ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଚରଣାମୃତ ପିଏ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯଦି କେହି କାମନାରେ ଲିନ ଥିଲେଉ ଭକ୍ତି ବିହୀନ, ତଥାପି ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପଦ ଲାଭ କରେ। ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା କୋଟି ଅପରାଧ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଳାକୁ ସ୍ମରଣ, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା କିମ୍ବା ନମସ୍କାର କଲେ ଅନେକ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହ ଦେଖି ହରିଣ ଭୟରେ ପଳାଯିବା। ଭକ୍ତି ସହ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ବିନା ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଶିଳାର ସେବାକୁ ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ କରେ, ସେ ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ। ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଗନ୍ଧ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଚନ୍ଦନ ଓ ହାର୍ମୋନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯିଏ କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅନେକ କୋଟି ବର୍ଷ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମରେ ବାସ କରେ। ଏହି ଶିଳାକୁ ସ୍ପୃଶିବା, ଦେଖିବା, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ନମସ୍କାର କଲେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଭକ୍ତ ବୋଲି କହିଲେଉ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋର ଭକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ପାପରେ ମୁଢ଼ିଯାନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଯେଉଁମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ହତ୍ୟାକାରୀ ହୋଇ ଘୋର ତମସାନ୍ଧାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଶାଳ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପୃଶିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ତିଥି ମୋର ପ୍ରିୟ ତିଥି। ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ନ କରିବା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଦା ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ବିରାଜିତ। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହ ଦେବତା ମୋତେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୋର ନିଜ ଧାମ; ହଜାର କୋଟି ପଦ୍ମ ପୂଜା ଫଳଠାରୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ଫଳ କୋଟି ଗୁଣା ଅଧିକ। ଯେଉଁମାନେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋର ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ୨୧ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ପୂଜିଥାନ୍ତି। ଭକ୍ତି ବିହୀନ ଶତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିଲେ କ'ଣ ଲାଭ? ଯଦି ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ନାହିଁ, ତେବେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ଜଳ ମୋ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ।