ପଦ୍ମ ପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ନ କରୁଥିବା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ପବିତ୍ର କଥୋପକଥନ ଘଟିଥିଲା। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜଣାଇଲେ, କିପରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଫୁଲ, ଉଶୀର, କପୂର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରି, ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ, ଜଳ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିବତ୍ ଉପଚାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ଯିଏ ହେଉନାହିଁ, ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜିତ କରିବା ଦରକାର। ଦିନ ଓ ରାତି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଓ ଗୁଣଗାନ କରିବା, ତାଙ୍କର ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରିବା, ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଭାଷଣ ରହିତ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉପରେ କରୁଣା ଦେଖାଇ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅହିଂସା ଆଚରଣ କରି, ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ବସିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଗୁଣଗାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା, ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଚାଖିବା କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଏଢାଇବା ଦରକାର, ଏବଂ ମୁଁହେଁ ମୁଁହେଁ ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉପବାସ ବେଳେ ଦେହ ମାସାଜ୍, ମୁଣ୍ଡ ମାସାଜ୍, ଲେପ ଦିଆ ପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଅବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ରହିଛି, ଗୃହସ୍ଥ ଜଣେ ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିବା ଦରକାର। ଏହି ମାସ-ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ଶେଷ କରି, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବିଧବା ଜଣେ ଅପରାହ୍ଣେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପବାସ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ହେଉ, ତିରିଶି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଏହା ଶେଷ କରିବା ଦରକାର। ପରେ, ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଲେପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ବାଜା, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଦରକାର। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ଫୁଲ ଓ ଧୂପ ଦେଇ ସଜାଇ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ଦେଇ, ପ୍ରଥମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ବନ୍ଦନା କରି, କ୍ଷମା ଚାହିଁ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାସ ଉପବାସ ପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ତ୍ରୟୋଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତର ଶେଷରେ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ନିୟମିତ ଭାବେ ଦିଗବସ୍ତ୍ର କରାଯିବେ, ତାହା ଶୁଣ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା ହରିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପୂଜିବା ପରେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରିବା ଦରକାର। ଶୁଦ୍ଧ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଚରଣ ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କରାଇବା ଦରକାର। ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ପାନ, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଚଦର ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯୋଗ-ପଟ୍ଟି, ଜନ୍ୟୁ, ବ୍ରହ୍ମ-ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଶେଷରେ, ସେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଅନୁକୃତି ଏକ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ଏହି ବିଛାନା ଉପରେ ରଖି, ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବିଛାନା ଉପରେ ଆସନ, ପଦୁକା, ଛତା, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଜୁତା, ଜନ୍ୟୁ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଇ ସଜାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ବନ୍ଦନା କରି ଏହି ବିଛାନା ଦାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେବା ଦରକାର—"ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି" ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ମଳ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମ ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବେଳେ, ଯଦି କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଭାବ ରହିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହୁଏ। ଏହିପରି ମାସିକ ଉପବାସର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିକ୍ରମ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଏହି ଶ୍ରବଣ କରି, ପାବକ ପୁନି ପଚାରିଲେ, ଏବେ ମୁନିମାନେ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପଚାରିଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି, ଏବେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।" ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—"ମହାବୁଧିମାନ, ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ; ଏହିପରି ଶୁଣ।" "ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ, ମହାସେନ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନିତ୍ୟ ବିରାଜମାନ। ଯେଉଁଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଶିଳାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସ୍ନାନ କରାନ୍ତି କିମ୍ବା ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି ଯଜ୍ଞ ଓ କୋଟି ଗାଉଁ ଦାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଶିଳାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଙ୍କର ଫଳ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜଣେ ସେ ଶିଳାର ଚରଣାମୃତ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯଦିଓ କେହି କାମନାବଶରେ ଅଭକ୍ତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶାଳଗ୍ରାମ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିବା କୋଟି ଗୁଣା ଅପକ୍ଷୟ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସ୍ମରଣ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା କିମ୍ବା ପ୍ରଣାମ କରିଲେ ଅନେକ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଅରଣ୍ୟରେ ସିଂହ ଦେଖି ହରିଣ ଯେପରି ଭୟରେ ପଳାଏ, ତେଣୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଭକ୍ତି ସହିତ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଯେଉଁ ଜଣେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିତ୍ୟ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯମ ଭୟ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ରହିଥାଏ ନାହିଁ।