ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଦିନ ଏକ ମହାତ୍ମା ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ନିଜ ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିବା ଦୁଃଖ ଦେଖିବା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିବା। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସୁଯୋଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିର୍ମଳ ଧନ୍ୟତାର ଉପଭୋଗ କର। ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ଓ ପ୍ରତାପ ଏହି ସଂସାରରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଉତ୍ତମ ଦୌର୍ଲଭ୍ୟ।" ତେବେ ଶୂଦ୍ର କହିଲେ, "ମୋତେ ଧନ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ; ଧନ ଏହି ସଂସାରିକ ଜୀବନର ଫନ୍ଦା। ଯେଉଁଠିକି ଏହି ଫନ୍ଦାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ପୁନର୍ବାର ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ ଧନର ଦୋଷ ଶୁଣ; ଚୋର, ଆତ୍ମୀୟ, ରାଜା ଓ କରପାତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଥାଏ। ସମସ୍ତ ମଣିଷ ପଶୁ, ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ପରି ହତ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ୟତ; ଏହିପରି ଧନ କେମିତି ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇପାରିବ? ଧନ ଜୀବନର ଶେଷ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ, ଏହା କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନିବାସ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ବିନାଶର ମୂଳ।" ତେବେ ତାପସ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠାରେ ଧନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି; ଧନ ଅଛି କହିଲେ ଆତ୍ମୀୟ ଅଛନ୍ତି। ପରିବାର, ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଭୋଗ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସୁଖ ସମସ୍ତ ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଧନ ନାହିଁ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେଉଁଠୁ? ଧନ ନଥିଲେ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ପୁଣ୍ୟ ତାଳାଓ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ – କିଛି ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଧନ ନଥିଲେ ବ୍ରତ, ଧର୍ମର ରକ୍ଷା, ଶ୍ରବଣ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ରୋଗ ନିବାରଣ, ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ସଞ୍ଚୟ, ନିଜର ରକ୍ଷା ଓ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବିଜୟ – ସମସ୍ତ କିଛି ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କମାନ୍ତି; ଏବଂ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶୁଭାଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଧନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ତେଣୁ ଧନୀ ଲୋକ ଯାହା ଉପଭୋଗ କରେ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଯଥାସମୟରେ ମିଳେ; ଦାନ କଲେ ସ୍ବର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ।" ପୁଣି ଶୂଦ୍ର କହିଲେ, "ବ୍ରତର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଇଚ୍ଛା ଅଭାବରେ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କ୍ରୋଧ ଅଭାବରେ, ଦୟା ହେଉଛି ଜପ ସମାନ, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ମୋର ଧନ। ଅହିଂସା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି, ଉପଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ ଭିକ୍ଷା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାକାହାର ଅମୃତ ସମାନ, ଉପବାସ ସର୍ବୋପରି। ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ମୋର ମହାସୁଖ, ମହାଦାନ, ମୋର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା; ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ମାତା ସମାନ, ଅନ୍ୟର ଧନ ମାଟି ସମାନ। ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ପ ସମାନ; ଏହି ମୋର ସାର୍ବଭୌମ ଯଜ୍ଞ। ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେନି – ଏହି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ, ନିଶ୍ଚିତ କହୁଛି। ଦୂରରୁ କାଦୁ ଏଡ଼ିବା ଭଲ, ତାହାକୁ ପରେ ଧୁଇଁବା ଉପରେ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦେହ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ, ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ବାଜିଲା, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଆକାଶରୁ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଅବତରିଲା। ଦେବସମୂହ କହିଲେ, "ଏହି ରଥ ଚଡ଼। ତୁମେ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଭୋଗ କର। ଏହି ଭୋଗର ସମୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।" ତେବେ ଦେବମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶୂଦ୍ର ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଧନହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏପରି ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଲେ? ସେ କି ହରି, କିମ୍ବା ହର, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା, କିମ୍ବା ଶକ୍ର, କିମ୍ବା ବୃହସ୍ପତି? କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନିଜେ ମୋତେ ଠକାଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ତାପସ ହସି କହିଲେ, "ତୁମର ଧର୍ମ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ପରିବାର ସହ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଅ; ମୋର କୃପାରେ ସମସ୍ତେ ଚିରଯୁବା ରହିବେ। ଅନନ୍ତ ଧନ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ତୁମେ ପାଇବ।" ତେବେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରି ଧନଲୋଭ ତ୍ୟାଗୀ ଲୋକେ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ତୁଳାଧର ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦୂର ଦେଶର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜଣା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ଦେବଲୋକରେ ତୁଳାଧର ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଅ। ଏହି କଥା ଯିଏ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ଏକକ୍ଷଣରେ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି କଥା କେବଳ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଦେବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।" ତା’ପରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ, "ଯିଏ ଅହିଂସାରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କର ମହିମା ସଂସାରରେ ଅସହ୍ୟ; ପରସ୍ତ୍ରୀ ଆସକ୍ତିକୁ ଜୟ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ। ଏହା ମୁନି, ତପସ୍ବୀ, ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ – ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ସେ ଅପୂର୍ବ ସାମ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପ୍ରକୃତିକ୍ରମେ କେ ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ଜୟ କରିପାରିବ? କେବଳ ଅହିଂସକ ଏହାର ସାଧକ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜଗତ୍ଜୟୀ।" "ଏକଥା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣା ଜାଣନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜ ଜନେ ପଚାରିଲେ: ଦେବତାମାନେ କିପରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ? ଏହି ଦେବେଶ୍ୱର ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସ୍ଥିତିକୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ପୂର୍ବେ ଏପରି ଚିହ୍ନ ପାଇନଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର କିପରି ଏହା ପାଇଲେ?" "ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ, "ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏହି ଜଗତ୍ର ମହାମନା ଏକ ଦିନ ନିଜ ସଂସାରର ଆତ୍ମଜା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଗୌତମଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେତେବେଳେ, ଦିଗପାଳମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ କାମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ କାଠି ଘୁସିଥିବା ପରି ବିନ୍ଦ୍ରବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଦିଗପାଳମାନେ ଠାରୁ ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୋଭାମୟ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଣି ସମାନ ଦାନ କରାଯାଇଥିଲା; ମୁଁ ଏହିଠାରେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିଥାନ୍ତି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଯୌବନର ଉନ୍ମେଷରେ ଥିଲେ...