ଏହି ଗଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏହିପରି— ଏକ ଶୂଦ୍ର, ନିଜ ଜୀବନରେ ବନ୍ଧନ ଓ ଫାନ୍ଦରେ ଆବଦ୍ଧ ଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ; ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ, ଏହି ଆସକ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତିର ବାଟ ନୁହେଁ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ସେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଉଚ୍ଛ୍ରିଙ୍ଖଳ ତ୍ୟାଗ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ “ଶାବାଶ, ଶାବାଶ!” ବୋଲି ନିଜେମାନେ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ମୁଁ ଦେବ-ସମ୍ବାଦ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ବିଷୟରେ କଥା ହେଲି; ଏହି ବିକାର ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘଟିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଆସି, ଏହି ଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘଟଣାର କାରଣ ପଚାରିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯାହା ମନେ ପଡ଼ିଲା, ତାହା କହିଦେଲି। ଏକାନ୍ତରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅସାନ୍ତିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତୁମ ଷ୍ୱାମୀଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଥିଲା, ଏହି ଦିନ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦିଆଯାଇଛି। ମୁଁ କହିଲି, “ମହିଳେ, ତୁମେ ଏଉଁଠି ଅବାନ୍ଧ୍ୟ ହେଇଛ; ଷ୍ୱାମୀ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ତୁମ ଶୂନ୍ୟ ଘରକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ଯାହା ମିଳିନାହିଁ, ତାହା ବିଷୟରେ ପଚାର। ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀ ଷ୍ୱାମୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶୁଣି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ସମ୍ବିତ୍ ସହ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଏକାନ୍ତରେ ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ, “ଭିକ୍ଷୁ ଧର୍ମ କ’ଣ?” ଭିକ୍ଷୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚକ୍ଷୁ ପବିତ୍ର କରି, ଏହାକୁ ଅବହେଳାରେ ଘାସ ପରି କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଲୁ? ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ନିର୍ବିଧ୍ନ ଧନ୍ୟତା ନାହିଁ; ବଡ଼ ଧନ୍ୟତା ଓ ପରାକ୍ରମ ଅବସାନ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ଭାବନା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତୁମେ ନିଜ ବଂଧୁଜନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଖିବ, ଏବଂ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଚାଲିଥିବ। ତୁମ ନିଜ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଖିବ। ଏହିପରି ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହା ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ନିର୍ବିଧ୍ନ ଧନ୍ୟତା ଭୋଗ କର; ଏହି ଅପୂର୍ବ ଧନ୍ୟତା ଓ ପରାକ୍ରମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ।" ତେବେ ଶୂଦ୍ର କହିଲେ, “ମୋତେ ଧନ୍ୟତା ପ୍ରତି କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ; ଧନ ସଂସାରର ଫାନ୍ଦ। ଏହି ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଲେ, ମଣିଷ ପୁନି ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ଧନର ଦୋଷ ଶୁଣ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ— ଚୋର, ଆତ୍ମୀୟ, ରାଜା ଓ କର ଆଦିରୁ ଭୟ। ସମସ୍ତ ମଣିଷ ମୃଗ, ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ପରି ହତ୍ୟା କରିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ଧନ ତାଙ୍କୁ କେମିତି ସୁଖ ଦେଇପାରିବ? ଧନ ଜୀବନର ଅନ୍ତ ଓ ଅପମଙ୍ଗଳର କାରଣ; ଏହା କାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଘର, ଏବଂ ନାଶର ପ୍ରଧାନ କାରଣ।" ତେବେ ଭିକ୍ଷୁ କହିଲେ— “ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି; ଧନ ଅଛି, ଆତ୍ମୀୟ ଅଛନ୍ତି। ପରିବାର, ଚରିତ୍ର, ଶିକ୍ଷା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଗ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସୁଖ— ଏସବୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନହୀନ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ବିହୀନ, ସେଉଁଠି ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ଧନ ନଥିଲେ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ପୁଣ୍ୟ ସ୍ନାନ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ଦାନ— ଏସବୁ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ଧନ ନଥିଲେ, ବ୍ରତ, ଧର୍ମ ରକ୍ଷା, ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣିବା, ପିତୃତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା— ଏହି କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଏହାପରି, ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା, ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଔଷଧ ସଂଗ୍ରହ, ନିଜ ସୁରକ୍ଷା, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜୟ— ଏହିସବୁ ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ବର୍ତ୍ତମାନର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଧନ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଧନୀ ଯେଉଁଠି ଭୋଗ କରେ, ଯାହା ମିଳିଥାଏ, ତାହା ଉପଭୋଗ କର; ଏବଂ ଦାନ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।" ତେବେ ଶୂଦ୍ର କହିଲେ, “ବ୍ରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଳନ ଅଭିଲାଷା ରହିବାରେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କ୍ରୋଧ ନଥିବାରେ, ଦୟା ହେଉଛି ଜପ, ଶୁଚିତା ଓ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ମୋର ଧନ। ଅହିଂସା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି, ଉପଯୋଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବିକା, ଶାକ ଭୋଜନ ଅମୃତ ସମ, ଉପବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦାହକ। ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ମୋର ବଡ଼ ଭୋଗ, ମୋର ବଡ଼ ଦାନ, ମୋର ସୁବର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ମାଆ ପରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଧନ ମାଟି ପରି। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ପ ପରି; ଏହି ହେଉଛି ମୋର ସାର୍ବଜନୀନ ଯଜ୍ଞ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେନି— ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ହେ ଗୁଣର ଧାମ। ଦୂରରୁ କାଦୁ ଦେଖି ଏଡ଼ିଯିବା ଭଲ, ତୁଳନାରେ ଧୋଇବା ଚେଷ୍ଟା କରିବାଠୁ।" ଏହି କଥା ହେବା ସହିତ, ଦେବତାମାନେ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶରୀର ଉପରେ ଦେବମାନେ ଫୁଲ ବର୍ଷାଇଲେ; ଦେବଦୁନିଆ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଅବତରିଲା; ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରଥରେ ଚଢ଼। ତୁମେ ସତ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଭୋଗ କର; ଏହି ଭୋଗର ସମୟ ମାପିତ ହେବ, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।" ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶୂଦ୍ର ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଧନହୀନ ଲୋକ କିପରି ଏପରି ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ ଓ ବାଣୀ ପାଇଲେ? ସେ କି ହରି, କି ହର, କି ବ୍ରହ୍ମା, କି ବା ଶକ୍ର, କି ବୃହସ୍ପତି? ନାହିଁ, ଧର୍ମ ନିଜେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି କି?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭିକ୍ଷୁ ହସି କହିଲେ, “ତୁମ ଧର୍ମ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ, ମୁଁ ଭିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ପରିବାର ସହ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ; ମୋ ଦୟାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ଯୁବା ଥିବ। ତୁମେ ଅନନ୍ତ ଧନ୍ୟତା ଅର୍ଜନ କରିବ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି ଦେବ ଜାମା ପିନ୍ଧି ଚମକିଉଥିବ।" ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିଗଲେ। ଏଭଳି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତୁଳାଧର, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଯାହାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦୂର ଦେଶର ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ତୁଳାଧର ସମ କେହି ନାହାନ୍ତି, ସେ ଦେବଲୋକରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ।