ଗଂଗା ଯେପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ୟାପାରୀ ଯେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେହିପରି ଏକ ମାସ ଉପବାସ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ ଏବଂ ସତ୍କର୍ମର ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିବା ମାତ୍ରରେ ସେହି ସମସ୍ତ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ, ଯଥା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ବହୁ ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମାସିକ ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଜପ, ହୋମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଓ ସ୍ୱଧା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ଏହି ମାସିକ ବ୍ରତ କରିବାରେ ସଫଳ ହୁଏ। ମୋତେ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ, ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ, ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ନିୟମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ଓ ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତିଥି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ କଠିନ ପାରାକ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ତପସ୍ୟା କରି, ତାପରେ ଗୁରୁ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁଦ୍ଧ ପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତକୁ ତିରିଶି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ନିୟମ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ସମଗ୍ର ମାସ ଭରି ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମାସିକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ଫଳର ଅର୍ହତା ହୁଅନ୍ତି। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦିନେ ତିନିଥର ଶୁଭ କୁମୁଦ, ମାଳତୀ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ଫୁଲ, ଉଶୀର, କପୂର ଓ ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଭୋଗ, ଜଳ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାଚନ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ଯେହେଉଁ, ସମ୍ୟମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଓ ଗୁଣଗାନ କରିବା, ଭକ୍ତି ସହିତ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପାଠ କରିବା, ଏବଂ କପଟ ବାଣୀ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣା ରଖି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅହିଂସା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉପବାସ କାଳରେ ଖାଦ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ, ଚଖିବା କିମ୍ବା ବିବରଣ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିବା, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ଟୁକୁଡ଼ା ଛାଡ଼ିବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଏହି ବ୍ରତ କାଳରେ ଦେହ ମାସାଜ୍, ମୁଣ୍ଡ ମାସାଜ୍, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷକୁ ଛୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମନ୍ଦିରରେ ନିବାସ କରି ଗୃହସ୍ଥ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବେ। ଏପରି ନିୟମାନୁସାରେ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରି, ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ସୁସୀଳ ବିଧବା ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ଏହି ବ୍ରତ କେତେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତିରିଶି ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ମାଲା, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବେ। ଅଲଂକାର, ବସ୍ତ୍ର, ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ କରି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରି, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁଆଇବେ। ସେମାନେ ଦାନ ଦେଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ଖ୍ଷମା ଚାହିଁ, ଏକ ମାସ ଉପବାସ ପରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁଆଇଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଇବେ; ଏହିପରି ଏକ ମାସ ଉପବାସ ପରେ ତେର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ନିୟମ। ଏବେ, ଏହି ବ୍ରତର ଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶୁଣ; ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ପୂଜା କରି, ସ୍ବଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବେ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଳ ଓ ଆଚାରର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଖୁଆଇବେ। ଏପରି ତେର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାମ୍ବୁଳ, ଜୋଡ଼ି ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଚଦର ଦେବେ। ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କୁ ଯୋଗପଟ୍ଟା, ଉପବୀତ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଦେଇ, ପୂଜା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବେ। ଏହିପରି ସ୍ନାନ ମାନ୍ୟ, ଶୟ୍ୟା, ଶୁଭ ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ବିଛାନା ସହିତ ବିଶ୍ରାମ ଦେବେ। ଏହି ବିଛାନା ଉପରେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପର ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ମାଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବେ। ବିଛାନା ଉପରେ ଆସନ, ପାଦୁକା, ଛତ୍ର, ଜୋଡ଼ି ବସ୍ତ୍ର, ଜୁତା, ଉପବୀତ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖିବେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ପ୍ରଣାମ କରି, 'ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଉଛି' ବୋଲି ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେବେ। ଏପରି କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କିଛି ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦର କୃପାରେ ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏକ ମାସ ଉପବାସର ବିଧି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ମାସ ବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଏକ ଶତ ଏକ୦ଉଣିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ପାଵକ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଏବେ ଶୁଣ, ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥା ହେଉଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯୋଗିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି; ଏବେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ନାଥ। ତାପରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଅତି ଉତ୍ତମ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଶୁଣ, ହେ ପ୍ରିୟ। ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ, ହେ ମହାସେନ, ସମଗ୍ର ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସଦା ବିରାଜିତ।