ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ନ ଅଂଶରେ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି । ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟର କଥା ଯେଉଁଠି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିଭାବରେ ପାଠ କରିବା, ସମସ୍ତ ପୂଜା ଓ ଦାନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃଷ୍ଣା ଓ ବେଣୀ ନଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟର ବିବର୍ଣ୍ନ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି । ପରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ହେ ଭକ୍ତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଘ ମାସର ସ୍ନାନର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ । ଏହି ଭୂମିରେ ବିଷ୍ଣୁର ଏପରି ଭକ୍ତ ତୁମେ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ ।” ମାଘ ମାସରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମଥୁରାରେ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ସହିତ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଆବା ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼େନି । ଏହିପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ ତୁମେଠାରେ ଶୂକର ତୀର୍ଥର ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା ଶୁଣାଉଛି, ଏହାର କେବଳ ଜ୍ଞାନ ରହିଲେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି ।” ସୂତ କହିଲେ—“ଏପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସତ୍ୟାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭାବରେ ଏହି କଥା ଶୁଣାଇଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ଏହା ଶୁଣାଉଛି ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ଶୂକର ତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କ ଦେଉଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତାର, ଏଠି ରହୁଥିବା ଗଧା ମଧ୍ୟ ଚାରି ହାତ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଶୂକର ତୀର୍ଥର ମାପ ତିନି ହଜାର ହାତ, ତିନି ଶହ ହାତ ଓ ତିନି ହାତ ରହିଛି । ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁଠି କିଏ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରେ, ଶୂକର ତୀର୍ଥରେ ଆଧା ଦିନରେ ସେ ଫଳ ପାଇଯାଏ ।” “କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହେବାବେଳେ ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ । କାଶୀରେ ଦଶଗୁଣ, ବେଣୀରେ ଶତଗୁଣ, ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମରେ ହଜାର ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ । ଶୂକର ତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କ ଦେଉଳରେ ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦିଏ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ନିୟମରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦାନ ଫଳ ଦିଏ । ଶୂକର ତୀର୍ଥରେ ଏକ ଦାନ କଲେ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ବେଣୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଫଳ ଦିଏ ।” “ଏଠି ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମିଟିଯାଏ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅଲର୍କ ଶୂକର ତୀର୍ଥର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଏକାଠି ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଭୂମି ପାଇଥିଲେ ।” ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଯିବାକୁ କହିଲେ; କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନ୍ୟ ବ୍ରତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତମ ବ୍ରତ, ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଏକମାସିକ ଉପବାସର ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।” ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମାନୁସାରେ ପୁରୁଷମାନେ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିୟମାନୁସାରେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ । “ହେ ମହେଶ୍ୱର, କେତେ ଥର କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ବ୍ରତ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଏ—ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ ।” ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—“ହେ ଧର୍ମିକ, ତୁମେ ଯେଉଁପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଭକ୍ତିଭାବରେ କହୁଛି ।” “ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଚ୍ଚତମ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ଗରୁଡ଼ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବଣିକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଏକମାସିକ ଉପବାସ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ।” “ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ଏକମାସିକ ଉପବାସରେ ମିଳେ । ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଦ୍ଧିବାହା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେନି ।” “ଯେଉଁଠି ସ୍ତୋତ୍ର, ଅର୍ପଣ, ଦାନ, ତପ, ଏବଂ ସ୍ୱଧା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଏହି ବ୍ରତର ନିୟମାନୁସାରେ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ ।” “ମୋତେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ, ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞରେ ଉପାସନା କରି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକମାସିକ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ ।” “ସମସ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ, ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରି ଏକମାସିକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ ।” “ପାରାକ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏକମାସିକ ଉପବାସ ରଖିବା ଉଚିତ ।” “ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁଦ୍ଧ ପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତ ତିରିଶ ଦିନ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ ।” “କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମାସ ପୂରା ଭରି ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଏକମାସିକ ଉପବାସ କରିଥିବା ଜଣେ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ପାଇଥାଏ ।” “ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦେଉଳରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତିନିଥର ପ୍ରତିଦିନ, କୁମୁଦ, ମାଳତୀ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।” “ଫୁଲ, ଉଶୀର, କାଫୁର, ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗରେ ଲେପନ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ଜଳ, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।” “ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ କରିପାରନ୍ତି ।” “ଦିନ ରାତି ଭରି ବିଷ୍ଣୁର ନାମ ଓ ଗୁଣଗାନ କରିବା, ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା, ମିଥ୍ୟା କଥା ଛାଡ଼ି ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ।” “ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ, ଶାନ୍ତ ଆଚରଣ, ଅହିଂସା ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଶୋଇ କିମ୍ବା ବସି ରହି ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଗୁଣଗାନ କରିବା ଉଚିତ ।” “ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଭୋଗ—ସ୍ମରଣ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ, ଚାଖିବା, ବର୍ଣ୍ନନ କରିବା—ଏହାର ଉପଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଖାଦ୍ୟ ଚୁଇଁ ଖାଇବା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସଂୟମ ରଖିବା ଉଚିତ ।” “ବ୍ରତ କାଳରେ ଶରୀର ମାସାଜ, ମୁଣ୍ଡ ମାସାଜ, ଚୁନା ଓ ଲେପ ଦେଇ ପାନ, ଏବଂ ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।” “ବ୍ରତୀ ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁକୁ ଛୁଇବା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା ଉପରେ ବିକଳ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ଦେଉଳରେ ଗୃହସ୍ଥ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିବା ଉଚିତ ।” “ନିୟମାନୁସାରେ ଏକମାସିକ ଉପବାସ କରି, ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ବିଧବା, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।