ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯେଉଁ ଫଳ ଲକ୍ଷ ଗାଈଁ ଦାନ କରିବାରେ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ମିଳେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ଦେଶର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏହାପରେ ପୃଥିବୀରେ କାହିଁକି ଭ୍ରମଣ କରିବେ? ବିଶେଷତଃ ଯଦି ଗ୍ରହଣ ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ, କିମ୍ବା ସୋମବାରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ପଡ଼େ, ଏହି ସମୟକୁ 'ମୁକୁଟମଣି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ସମୟର କୃତ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି ତୀର୍ଥରେ ପିଣ୍ଡ, ଜଳ ଓ ଦାନ କଲେ, ସେ ଜଣେ ସତ୍ୟ ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏଉଁବେଳେ ଦ୍ୱିଜଗଣ ପଚାରିଲେ: "ମହାତ୍ମନ୍, ଆପଣ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତେ ଝିଅ ପୁଅ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଇପାରିବେ? ଦୟାକରି ଏହି ବିଷୟ ଖୋଲି କହନ୍ତୁ ।" ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ଜଣେ 'ପୁଅ', ଅନ୍ୟେ 'ପିତା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ପରେ ପୁଅ ହିଁ ପିତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ, କେବଳ ପୂଜାକାରୀ ନୁହେଁ । ପିତାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା, ପୁଅଙ୍କୁ ମତେ ମମତା ଦେବା, ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କେବେ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ପୁଅ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଉଥାଏ ଏବଂ ସବୁ ସମୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରେ । ବିଶେଷତଃ ଯଦି ପିତା ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଉଚିତ କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଅବସ୍ଥା ପାଏ । ଯଦି ଉପବାସ ସମୟରେ ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇପାରେନି, ତେବେ ଏହି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ପୁଅଙ୍କ ମହତ୍ ଫଳ ଶୁଣ; ଏହି ସମୟରେ ଉପବାସ କରି ଯେଉଁ ପୁଅ କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଏବଂ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଧିକ ଫଳ ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭାଗୀରଥୀ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ ଏବଂ ମାଆଙ୍କ ଦୁଧ ପିଇନଥିବା, ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ । ବାରାଣସୀରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଚାହେଁ କି ଅଚାହେଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଇଛିତ ଫଳ ଭୋଗ କରି, ଶେଷେ ମୋ ସ୍ୱରୂପରେ ଲୀନ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଯୋଗୀମାନେ ନିୟତିଶୀଳ ରହି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଆନ୍ତି । ବିଶେଷତଃ ଲୋହିତା ନଦୀର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ଜଣେ ଜୀବ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେ ମୋ ସମାନ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି । ଉର୍ବଶୀକେଶ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରେ । ଯଦି ଜଣେ ନିଜ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ଦେହ ଘର ସହ ବନ୍ଧିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ । ପ୍ରତିବଛର ଏକ ଏକ ବନ୍ଧନ ଖସିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ । ଯଦି କେହି ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ଜଳ ବିହୀନ ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ କୀଟାଦି ରୂପେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଶବଦାହ କରାଯାଏ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ଥାଏ । ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କିମ୍ବା ଅଶୂଚି ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘକାଳ ନରକ ଭୋଗ କରି ବିଦେଶୀ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ । ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କୀଟ ଓ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ତେଣୁ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଉପରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ । ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ ମର୍ତ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ଗତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ । ଯଦି କେହି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁନାମ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦେହ କନ୍ଧେ ନେଇ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେଉଛି, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ପାଉଛି । ଶ୍ମଶାନରେ ପୁଅ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ଦେଇ ଦେହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଦେହ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଭରିଥାଏ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଆବୃତ; ଏହା ଦାହ କରିବା ପରେ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଦାହ ପରେ ପୁଅ ନଦୀ ପାରି ଅସ୍ଥି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଦଶମ ଦିନ ଆସିଲେ ତା’ର ଭିଜା ପୋଶାକ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ । ରକ୍ତ ଲଗା କପଡ଼ା କାଟି ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ଫେଙ୍କିବା ଚାହିଁ, ଏବଂ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ପିତୃଦେହ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେବା, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର, ଆସନ, ପାଦୁକା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ, ଜମି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, କଳା ଗାଈଁ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଚତୁର୍ଥ ଦିନ, ତିନି ପକ୍ଷ, ଛଅ ମାସ, ଏବଂ ବର୍ଷ ପରେ ମୋଟ ୧୬ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ଯଦି କେହି ଏହି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଶତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି । ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଜଳପାତ୍ର ଦାନ, ମାଂସ ମିଶିତ ଅନ୍ନ ଦେଇ, ମାସିକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ । ବର୍ଷ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିଧିରେ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଚାହିଁ । ପିତାଙ୍କ ଅଶୂଚି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମାଆଙ୍କ ପାଇଁ ଛଅ ମାସ, ଜନନୀ ପାଇଁ ତିନି ମାସ, ଭାଇ କିମ୍ବା ପୁଅ ପାଇଁ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅବଧି ଅଶୂଚି ରହିଥାଏ । ସପିଣ୍ଡମାନେ ଘରେ ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶୂଚି ରହିଥାଏ; ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁଅଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷେଧ କଥା ଶୁଣ । ଯେଉଁ ଚାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଶିଳ୍ପଶୀଳୀ, ସେ କେବେ ନାରୀ ସମ୍ନିଧିକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସପ୍ତମ ଘଟି ପରେ ଓ ନବମ ଘଟି ପୂର୍ବରୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ସମୟ 'କୁଟପ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ନିବେଦନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନିଟି ଶୁଭ ଜିନିଷ ହେଉଛି—ନାତି, କୁଟପ ସମୟ ଓ ତିଳ ।