ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଏକ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୂର ଦେଶର ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଚାଣ୍ଡାଳ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଘଟିଥିବା କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚକିତ ହେଲେ—“ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳ ସ୍ତ୍ରୀ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାମୀନିଷ୍ଠା ରହିଛନ୍ତି, କିପରି ମୋର ଦୂର ଦେଶର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି? ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ!” ତେବେ, ହରି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ କାରଣ ବିଜ୍ଞାତା ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଅଟୁଟ ଧର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟିଛି। ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତ ତୁମର ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ।” ଏହା ପରେ ହରି ପଚାରିଲେ, “ସେ କ’ଣ କହିଲେ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ସେ ମୋତେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।” ହରି କହିଲେ, “ଚଳ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି।” ଏହିପରି ଯିବାବେଳେ, ତୁଳାଧାର ପଚାରିଲେ, “ସେ କେଉଁଠି ବସନ୍ତି?” ହରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି, ସେଠି ତୁଳାଧାର ବସନ୍ତି—କେବେ ବିକ୍ରୟ, କେବେ କ୍ରୟ। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଯେଉଁଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ, ସ୍ନେହ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଆସେ, ସେ ସବୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଦେଇ ବିଦେଇ କରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ବି, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ କେବେ ଛାଡିନାହାନ୍ତି।” ଏପରି କହି ସେ ତୁଳାଧାରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ବିଭିନ୍ନ ରସ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଦେହ ମାଟି ଓ ଧୁଳିରେ ଲପଟାଇଥିଲା, ଦାନ୍ତ କଳା ଏବଂ ମୁଁହ ବନ୍ଦ। ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରୟ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରିଲେ—“ଧର୍ମର ସାର କହ, କାରଣ ତୁମେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ।” ତୁଳାଧାର କହିଲେ, “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ରହନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ରାତି ଯାଏଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ନିଅ, ଏବଂ ଧର୍ମର ସାଗରକୁ ଯାଅ; ଶସ୍ତ୍ରପାତ୍ରୀ ହତ୍ୟା ଓ ଆକାଶରେ କପଡ଼ା ଶୁଖାଇବାର ଦୋଷ ବିବେଚନା କର। ସେଠାରେ ତୁମେ ସବୁ ଜାଣିପାରିବ, ଭଲମାନେ ଦ୍ରୋହ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବ। ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।” ଏପରି କହି, ତୁଳାଧାର ପୁନି ବ୍ୟବସାୟରେ ଲଗିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ପିତା, ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଭଲମାନେ ଦ୍ରୋହ କରୁଥିବାଙ୍କଠାରେ ଯିବି। କିନ୍ତୁ ତୁଳାଧାର ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି, ମୁଁ ଜାଣେନି।” ହରି କହିଲେ, “ଚଳ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି।” ରାସ୍ତାରେ ଯିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁଳାଧାର ନ ନହାନ୍ତି, ନ ଦେବତା ଓ ପିତୃପିତାମହଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ମାଟିରେ ଲପଟାଇଛି, କପଡ଼ା ମେଳ ଅଟୁଟ। ସେ କିପରି ମୋର ଦୂର ଦେଶର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ?” ହରି ଉତ୍ତର କଲେ, “ସେ ସତ୍ୟ ଓ ନିର୍ବିକାରତା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଅତୀତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣନ୍ତି। ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ; ନିର୍ଦୋଷ ମନୁଷ୍ୟର ନିର୍ବିକାରତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ। ଯିଏ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ଅଜ୍ଞାତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସାମ୍ଯୋଗ ପାଏ। ଏପରି ଚରିତ୍ର ଅନେକ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ସତ୍ୟ, ଦମ, ଶାନ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଧୃତି, ଲୋଭର ଅଭାବ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଳସ୍ୟର ଅଭାବ ତାଙ୍କରେ ଥାଏ। ଏମିତି ଲୋକ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଧର୍ମବିଦ୍ ଲୋକ ଚରିତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; ହରି ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ସେ ଧର୍ମର ଅବତାର, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଟୁଟ ରହିଛି।” ତା’ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ତୁଳାଧାରଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ବୁଝିପାରିଛି। ଏବେ ନ ହିଂସା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଚରିତ୍ର କହନ୍ତୁ।” ହରି କହିଲେ, “ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏକ ରାଜପୁତ୍ରୀ ଯୁବତୀ ଥିଲେ—ସେ କାମଦେବଙ୍କ ରାଣୀ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରର ଶଚୀ ପରି ରୂପବତୀ ଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁନ୍ଦରୀ ନାମକ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ହଠାତ୍ ରାଜା କିଛି କାମରେ ବାହାରିବାକୁ ଠାଣ୍ଡା ନେଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୋ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ବଡ଼ କ’ଣ ଅଛି? ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ କେଉଁଠି ରଖିଲେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବି?” ଏହି ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ସେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—“ନ ତୁମ ପିତା, ନ ଭାଇ, ନ ମୁଁ—ତୁମେ କାହାର ଆତ୍ମୀୟ?” ପିତୃ ଓ ମାତୃ ପକ୍ଷରେ କେହି ଆତ୍ମୀୟ ନାହାନ୍ତି, ତୁମେ କିପରି ମୋ ଘରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବ?” ସେ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀ ତୁମ ପରି ଲୋକ ଜଗତରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅଲୋକିକ, ସମସ୍ତ ଜାଣିଛ। କିଏ ଏମିତି ମହିଳାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି?” ରାଜପୁତ୍ର କହିଲେ, “ବିଚାର କରି ମୁଁ ତୁମଠାରେ ଆସିଛି, ସେ ମୋ ଘରେ ରହନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ରାଜମହଳକୁ ଯିବି।” ଏହା ଶୁଣି, ସେ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ କାମୀ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଏକ ମହିଳାକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିହେବ?” ସେ ପୁନି ଉତ୍ତର କଲେ, “ତୁମେ ଯାଅ, ରକ୍ଷା କର; ମୁଁ ଯିବି। ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ଧର୍ମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ମୁଁ ଯାହା କରୁଛି, ତାହା ଅନୁଚିତ ହେଲେ ବି, ମୋର ସେବା ଉପକୃତିକର। ଏପରି ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସଦା ମୋ ଘରେ ରହିବେ, ପିତା। ରକ୍ଷା କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ବିଷୟରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କର। ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମୋ ସହ ଶଯ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେବୀ ଭାବେ ମନୋ, ତେବେ ରୁହ; ନହେଲେ ଯାଅ।” ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ କରି, ରାଜପୁତ୍ର ପୁନି କଥା କହିଲେ। ଏଭଳି ଉତ୍ତରାଧିକ ଉପଦେଶ ଓ ଉପମା ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠି ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା।