ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟ ଭାର୍ୟାବନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ। ସେଠି ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଜନନୀ ଥିଲେ, ଯାହା ଶୁଭା ନାମରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଭୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—"ତୁମେ ଶୁଭାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉ, ତାଙ୍କୁ ପଚାର, କଣ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।" ଏହି କଥା କହି ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଶୁଭାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଅତିଥିର ଉପସ୍ଥିତିର ଶୁଣି, ଶୁଭା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଘର ଛାଡ଼ି, ଅସ୍ଥିର ନହେଇ, ଦ୍ୱାରରେ ଉଭା ହେଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ ଦେଖିଥିବା, ମୋ ପାଇଁ କଣ ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟ, ସେ କଥା କହ।" ଶୁଭା କହିଲେ—"ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କ ଉପାସନାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଆମ ପାଖରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ। ପରେ ଆପଣଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରିବି; ଆଜି ଦୟାକରି ଅତିଥି ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତୁ।" ଋଷି କହିଲେ—"ମୋ ଦେହରେ ଭୋକ, ପିଆସ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛା କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଁ, ନାହିଁ ହେଲେ ଶାପ ଦେଇଦେବି।" ଶୁଭା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ କୌଁ ନୁହେଁ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଧର୍ମତୁଳାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବେ କଣ ଭଲ।" ଏହି କଥା କହି, ଶୁଭା ଘରର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ଋଷି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଘର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟହୀନ ମନେ ଉଭା ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶୁଭାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଋଷି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ; ଶୁଭା ଦୂର ଦେଶର ଘଟଣା ସମସ୍ତ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—"ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳ ଜନନୀ, ଯଦିଓ ପତିପରାୟଣ, କିପରି ମୋ ଆଚରଣ ଜାଣିଛି? ଏହି କଥା ଦେଖି, ପିତା, ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି—ଏହା କି ବିଚିତ୍ର!" ହରି କହିଲେ—"ସମସ୍ତ କଥାର କାରଣ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ତ୍ତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଭଲ ଆଚରଣ।" "କିନ୍ତୁ ଶୁଭା କଣ କହିଲେ? ସେ କଥା କହ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ସେ ମୋତେ ଧର୍ମତୁଳାଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଦିଆ।" ହରି କହିଲେ—"ଆସ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।" ଯିବା ସମୟରେ, ତୁଳାଧାର ପଚାରିଲେ—"ସେ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି?" ହରି କହିଲେ—"ଜେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟ ବେଚନ୍ତି, କିଣନ୍ତି, ତୁଳାଧାର ସେଠି ଅଛନ୍ତି।" ସେଠି, ଲୋକମାନେ କିପରି ଦ୍ରବ୍ୟ, ପ୍ରେମ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଆଣନ୍ତି, ସେ ସବୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ଦେଉନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁଳାଧାର କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ସତ୍ୟକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ। ଏହି କଥା କହି, ତାଙ୍କୁ ବେଶ କ୍ଷୀର ଦ୍ରବ୍ୟ ବେଚୁଥିବା, ମାଟି ଓ ଧୂଳିରେ ଲପେଟାଯାଇଥିବା, ଦାନ୍ତ ମାନେ ମାଳିନ୍ୟ ଭରି ଅଟୁ ରହିଥିବା ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଓ ଧନ ସମ୍ପର୍କରେ କଥା କହୁଥିଲେ। ଋଷି ମୃଦୁ କଥାରେ ପଚାରିଲେ—"ଧର୍ମର ସାର କହ, କାରଣ ତୁମେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଅପେକ୍ଷା କରିଛ।" ତୁଳାଧାର କହିଲେ—"ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଉଭା ରହନ୍ତି, ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ଭାବେ ରହିନାହିଁ, ରାତି ବିତିଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।" "ଏହି ଉପଦେଶ ନିଅ, ଧର୍ମର ସାଗରକୁ ଯାଉ; କ୍ରାନ୍ (ପକ୍ଷୀ) ହତ୍ୟା ଓ ଆକାଶରେ ଜାମା ଶୁକାଇବାର ଅପରାଧ ବିଚାର କର।" "ସେଠି ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବେ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବା ସହିତ; ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ଏହି କଥା କହି, ତୁଳାଧାର ତାଙ୍କର ବ୍ୟବସାୟ କାମ କରି ଚାଲିଲେ। "ପିତା, ମୁଁ ଏବେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଥିବା ଜନକୁ ଦେଖିବି।" "ତୁଳାଧାର ଦେଖାଇଥିବା ଜନକୁ କେଉଁଠି ମିଳିବ, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ।" ହରି କହିଲେ—"ଆସ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛି।" ପଥରେ ଯିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁଳାଧାର ନ ଅସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ନ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ଜଳ ଦିଆନ୍ତି।" "ତାଙ୍କ ଦେହ ମାଳିନ୍ୟରେ ଲପେଟା, ସମସ୍ତ ଜାମା ଅପବିତ୍ର; ଦୂର ଦେଶରେ ଘଟିଥିବା ମୋ ଆଚରଣ କିପରି ଜାଣିଛି?" "ଏହି କଥା ଦେଖି, ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି; କାରଣ କହ।" ହରି କହିଲେ—"ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରିଛି।" "ଏହି କାରଣରେ, ପିତୃ, ଦେବତା, ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଧର୍ମପରାୟଣ ଜନ କି ଘଟିଛି ଓ କି ଘଟିବ, ତାହା ଜାଣନ୍ତି।" "ସତ୍ୟ ଠାରୁ ଉପରି କିଛି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା ଠାରୁ ଉପରି କିଛି ପାପ ନାହିଁ; ନିର୍ଦ୍ୱେଷ ଜନର ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଅତି ମହାନ।" "ଯାହାର ମନ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ଓ ଅଜାଣା ପ୍ରତି ସମ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରନ୍ତି।" "ଏହିପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଜନ ନିଜ ପରିବାରର ଅନେକ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ, ନିଗ୍ରହ, ଶାନ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥିରତା, ଲୋଭ ନାହିଁ—" "ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଳସତା ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତାଙ୍କରେ ଅଛି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଓ ମାନବ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଅଟୁ ରହିଛି।" "ଧର୍ମ ଜନେ ଆଚରଣ ଜାଣନ୍ତି; ହରି ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ବସନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ତାଙ୍କ ସମ କିଏ ନାହିଁ।" "ସେ ଧର୍ମର ଅବତାର, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଅଟୁ ରହିଛି।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ, ମୁଁ ତୁଳାଧାରଙ୍କ କାରଣ ବୁଝିପାରିଛି।" "ଆପଣ ଚାହିଁଲେ, କିଏ ଅହିଂସା ପାଳନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ କହ।" ହରି କହିଲେ—"ପୁରାତନ ଦିନରେ, ଏକ ରାଜପୁତ୍ରୀ ଯୁବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ—" "କାମଦେବଙ୍କ ଭାର୍ୟା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାଚୀ ଭଳି; ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସୁନ୍ଦରୀ ନାମରେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସମ ଆତ୍ମୀୟ।" "ହଠାତ୍ ରାଜା କିଛି କାମରେ ଯିବା ନିଷ୍ପତି କଲେ; ତାଙ୍କର ମନରେ ଚିନ୍ତା ହେଲା—'ମୋ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ କ’ଣ?'" "ମୁଁ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ କେଉଁଠି ରଖିବି, ଯେଉଁଠି ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ।