ଭୃଗୁଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁଯାୟୀ ଅଭିଷେକ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଅଭିଷେକ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ସ୍ୱା ନାମକ ଦେବୀ ତାହାଁଠାରେ ବଳି ମଣ୍ଡପରେ ଆସିଲେ। ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଅଭିଷିକ୍ତ ଦେଖି, ସ୍ୱା ତାଙ୍କର ସହପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିପୁଳ ହୋଇ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: “ଯେଉଁଠି ଅପାତ୍ରକୁ ଆଦର ଦିଆଯାଏ ଓ ପାତ୍ରକୁ ଅପମାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ତିନିଟି ଦୁଃଖ—ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ତୁମେ ମୋ ଏଠାରେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ବସାଇଛ, ତେଣୁ ତମେ ସମସ୍ତେ ଅବିବେକୀ ହେବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିବା। ଏବଂ ଏହି ଡାହାଣ ପାଖରେ ମୋ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବାରୁ, ଏହି ଦେବୀ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବେ ଓ ଏକ ନଦୀର ରୂପ ନେବେ।” ନାରଦ କହିଲେ: ସ୍ୱାଙ୍କର ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ; ଦେବତାମାନେ ରୋକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶାପ ଦେଲେ: “ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ପତି, ସେପରି ସେ ମୋର ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲା, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ହେବା।” ନାରଦ କହିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ଦେବୀଙ୍କର ଶାପ ଦେବାରୁ, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, କାରଣ ଏହାରୁ ତିନି ଲୋକର ନାଶ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: “ଓ ଦେବୀ, ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ; ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅବିବେକୀ ଓ ନଦୀ ହେଇଯିବା, ତେଣୁ ଏହି ଲୋକର ତ କ୍ଷୟ ହେବ। ଅତିଏବ, ଏହି ଅବିବେକରୁ ଶାପ ଉତ୍କଳନ କର।" ସ୍ୱା କହିଲେ: “ବଳିର ଆରମ୍ଭରେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇନି, ଏହି କ୍ଷୁଭ୍ଧା ଏହି ବିଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି। ମୋର ଶବ୍ଦ କେବେ ଅସତ୍ୟ ହେଇନାହିଁ; ତେଣୁ, ତମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶରେ ଅବିବେକୀ ହେବା ଓ ନଦୀ ହେବା। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ସହପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଶରେ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ନଦୀ ହେବା।" ନାରଦ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅବିବେକୀ ହେଲେ ଓ ନିଜ ଅଂଶରେ ନଦୀର ରୂପ ନେଲେ। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ, ମହେଶ୍ୱର ବେଣୀ ନଦୀ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀ-ଗଙ୍ଗା ରୂପେ ଧାରଣ କଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଓ ପିତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅବିବେକୀ ହେଇ, ସହ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥରୁ ଅଲଗା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଅଂଶରେ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀମାନେ ପୂର୍ବାଭିମୁଖ ହେଲେ, ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱା ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ହେଲେ। ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ସାବିତ୍ରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହରି ଓ ହରାଙ୍କୁ ବଳିରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଦୀ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ଏ ଦୁଇ ନଦୀର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ନିଜ ଅଂଶରେ ନଦୀ ହେଲେ, ଏବଂ ଏହି ନଦୀମାନେ ଅବିରତ ରହିଲେ। ଯିଏ କୃଷ୍ଣା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିଭାବରେ ପାଠ କରିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ ଓ ଏହାର ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସ୍ନାନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, କାର୍ତିକ ମାସର ମହିମା ଅଂଶରେ, ସତ୍ୟଭାମା ସହିତ ବାର୍ତ୍ତାଳାପରେ, “କୃଷ୍ଣା ଓ ବେଣୀ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନ” ନାମକ ୧୧୧ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ଓ ଭକ୍ତମଣି, ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନର ମହିମା ଶୁଣ; ଏହି ଜଗତରେ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ। ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ମଥୁରାରେ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଏହି ଫଳ ମାଘ ସ୍ନାନ ସମାନ। ଯିଏ ନିୟତିତ୍ୱ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ମାଘ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଆବାର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼େନାହିଁ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୂକର ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯାହାର ଜ୍ଞାନରେ ମୋର ସାନିଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।” ସୂତ କହିଲେ: “ଏପରି କହି, ପୂନ୍ୟଶ୍ଳୀ କୃଷ୍ଣା ସତ୍ୟାଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଗାଇଲେ; ମୁଁ ଏହା କହିବି, ତୁମେ ଶୁଣ।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: “ଶୂକର ତୀର୍ଥରେ ହରିଙ୍କର ମନ୍ଦିର ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ଏଠି ଏକ ଗଧା ମଧ୍ୟ ରହିଲେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ହୋଇଯିବା। ଶୂକରର ମାପ ତିନି ହଜାର ହାତ, ତିନି ଶତ ହାତ ଓ ତିନି ହାତ ବିଧିତ। ଦେବୀ, ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିଏ ଷଠି ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଥାଏ, ଏଠି ଅର୍ଦ୍ଧ ଦିନରେ ସେଇ ଫଳ ପାଏ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଏଠି ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନର ଫଳ ପ୍ରକାଶିତ। କାଶୀରେ ଦଶଗୁଣ, ବେଣୀରେ ଶତଗୁଣ, ଗଙ୍ଗା-ସାମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ହଜାରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ଶୂକରରେ ହରି ମନ୍ଦିରରେ ଏହା ଅନନ୍ତ; ଅନ୍ୟତ୍ର କାର୍ତିକରେ ନିୟମରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠି ଶୂକରରେ ଏକ ଦେଲେ ଏହି ଫଳ ସମାନ; ଏପରି ଶୂକର, ବେଣୀ, ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ। ଏଠି ଏକ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅଲର୍କ ଶୂକର ତୀର୍ଥର ମହିମା ଶୁଣି ସାତ ଦ୍ୱୀପର ଭୂମି ପାଇଥିଲେ।" ମାର୍ଗଶିର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଯିବାକୁ କହିଲେ; କାର୍ତିକେୟ କହିଲେ: “ଓ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ, ଏହାର ବିଧି ଓ ଏକ ମାସ ଉପବାସର ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ନିୟମ ମାନବମାନେ ବିଧିତ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ବିଧିତ ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ। “ଓ ମହେଶ୍ୱର, କେତେ ଥର ଏହି ନିୟମ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ନିୟମ ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳଦାୟୀ, ଏହା ଏକଦମ ବିସ୍ତୃତ କହିବାକୁ।” ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ଓ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମେରୁ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗରୁଡ଼ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ...