ଏହି ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ରହିଛି। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକା ମୃତ୍ତିକା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଥାନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶାଇ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଅନେକ ସୁନା ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ୟ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ନିତ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ବିରାଜ କରନ୍ତି। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯଦି କେହି ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଚିନ୍ହାନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ମନରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ବସି ଭୋଜନ କରିଲେ, ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯଦି କେହି ଧାତ୍ରୀ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ଦିରରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ କହନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଗ ନିବାସରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, "ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ" ନାମକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହୁଏ। ଏହିପରେ, ପୃଥୁ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେନା ଏକ ବଣିକଙ୍କ ଦେହରୁ କଳହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ତାହା କୃଷ୍ଣା ନଦୀ କୂଳରେ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତି ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀର, କିମ୍ବା ସେଠାର ଭୂମିର? ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତେବେ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—"କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର, ସେ ମୂଳତଃ ମହେଶ୍ୱର; ସେ ବେଣୀ ନଦୀରୁ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ନଦୀର ଏକତ୍ୱର ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି। ତଥାପି, ମୁଁ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଦେଉଛି, ଶୁଣ।" ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରମଧ୍ୟରେ, ମନୁଙ୍କ ଜନକ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସହ୍ୟା ପର୍ବତର ଶୂଭ୍ର ଶିଖରରେ ସେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣି ସଜାଇଲେ। ହରି ଓ ହରଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମିଶି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ବସାଇଲେ। ଏଠି ସଂସ୍କାର କ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଲେ। ତେବେ ଋଷିମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ। ସେଇ ସମୟରେ, ଗର୍ଜନା ଶୁଣାଯିବା ସମୟରେ, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଡାକିଥିବା ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ଆସୁନାହାନ୍ତି। ସଂସ୍କାର କ୍ରିୟାର ସମୟ ଯାଉଛି, କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?" ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—"ଯଦି ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ନାଆସନ୍ତି, ତେବେ ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବସାଅ।" କିନ୍ତୁ ତିନି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି କଥାକୁ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ତେବେ ଭୃଗୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସିଲେ ଓ ସଂସ୍କାର କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସ୍ୱା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆଗମନ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଷରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା କରି କହିଲେ—"ଯେଉଁଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ ଆସିବ। ତୁମେ ମୋ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଛୋଟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ବସାଇଛ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତେ ମୁଢ଼ ହେବେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ। ଏବଂ, ଯେହেতୁ ସେ ମୋ ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସିଛି, ସେ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବେ ଓ ଏକ ନଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ।" ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସ୍ୱାକୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ସ୍ୱାମୀ, ସେପରି ମୋର ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଅକାରଣ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ନଦୀ ହେଉ।" ତାପରେ, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, କାରଣ ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହେବ। ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମା, ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମୁଢ଼ ହେଇ ନଦୀ ହେଉ, ତେବେ କଣ ହେବ?" ସେଇ ସମୟରେ, ତିନି ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହେବ; ତେଣୁ ଏହି ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶାପ ଫେରାଇ ନିଅ। ସ୍ୱରା କହିଲେ—"ଯେହେତୁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇନଥିଲା, ଏହି ବିଘ୍ନ ମୋ ରୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତଥାପି, ମୋର କଥା କଦାଚିତ୍ ଅସତ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ନିଜ-ନିଜ ଅଂଶରେ ମୁଢ଼ ହେଉ ଓ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅ। ଆମେ ଦୁଇ ଦ୍ୱିତୀୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଶରେ ଏଠାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବା।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଅଂଶରେ ମୁଢ଼ ହୋଇ ଏହି ସମୟରେ ନଦୀ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ, ମହେଶ୍ୱର ବେଣୀ ନଦୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମା କକୁଦ୍ମିନୀ-ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ନିଜ ଅଂଶରେ ମୁଢ଼ ହୋଇ ସହ୍ୟା ପର୍ବତର ଶିଖରରୁ ନିର୍ଗତ ହେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅଂଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଲେ; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱରା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଲେ। ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ସାବିତ୍ରୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେଠି ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ବସାଇଲେ।