ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୁଳସୀ କୁଞ୍ଜର ସଙ୍ଗ—ଏହି ତିନିଟି କୁ ଏକ ସମାନ ପବିତ୍ର ମନେ କରାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଚାଷ କରିବା, ଦେଖିବା, ଚୁଆଁଁ, ପାଣି ଦେଇ ଦେଖାଶୁଣା କରାଯାଏ, ସେଠି ମନ, ଶରୀର ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ଦହିଯାଏ । ତୁଳସୀ ଫୁଲରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ଯିଏ ପୂଜା କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ । ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନଦୀ ଓ ବାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଯଦି ଜୀବନର ସେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଯିଏ ଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଦେହରେ ଲଗାଇ ଯିଏ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯଦି ସେ ଶତଶଃ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ପିନ୍ଧିଲେ, ଏହି ଲୋକରେ କିଛି କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାପ ଦେହକୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ କୁଞ୍ଜର ଛାୟା ରହିଛି, ସେଠି ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ; ସେଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅବିନାଶୀ । ଏହିପରି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଛାୟା ତଳେ ତର୍ପଣ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପିତୃଗଣ ଯେଉଁମାନେ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧୁର ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ ଓ ଦେହରେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ସ୍ବରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ଦେହରେ ସଦା ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଦ୍ୱାରକା ମୃତ୍ତିକା ରହିଛି, ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶିତ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏହା ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ ମନାଯାଏ । ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜାର ଫଳ ପାଏ । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ବାସ କରନ୍ତି । କାର୍ତ୍ତିକ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଯିଏ ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଚୟନ କରେ, ସେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ ନରକକୁ ଯାଏ । ଯେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ଭୋଜନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଯେପରି ପାପ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । କାର୍ତ୍ତିକ ଧାତ୍ରୀ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଏ । ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ପାପ ଛାଡ଼ି, ସ୍ବର୍ଗରେ ଗମନ କରି, ପିତୃଗଣ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଲୋକରେ ବାସ କରେ । ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ 'ଧାତ୍ରୀତୁଳସୀମାହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପଦ୍ମପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ । ଏହିବେଳେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆସେ । ପୃଥୁ ରାଜା ପଚାରିଲେ: "ହେ ମୁନି, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେନାମାନେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ ତଟରେ ବଣିକର ଦେହରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତି କୃଷ୍ଣା ଓ ଭେଣୀ ନଦୀର, କିମ୍ବା ସେଠି ପ୍ରଦେଶର ଏହି ଶକ୍ତି? ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।" ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ହେ ରାଜନ୍, କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ କଳାଦେହୀ, ସେ ମହେଶ୍ୱର ନିଜେ; ସେ ଭେଣୀ ନଦୀରୁ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଥିଲେ । ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏହି ମହାଶକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତଥାପି, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ । ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବେଳେ, ମନୁଙ୍କ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ସୁନ୍ଦର ସାହ୍ୟପର୍ବତ ଶିଖରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ । ହରି ଓ ହରଙ୍କ ସହିତ ସେ ଶିଖରକୁ ଯାଇ, ଅତି ଶୀଘ୍ରେ ଭୃଗୁ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ମିଶି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଏବେ, ଋଷିମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେହି ସମୟରେ, ବିଜୁଳି କଡାକଡି ହେଉଥିଲା, ଭୃଗୁ ବୋଲିଲେ: "ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣ ଡାକିଥିବା ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ଆସୁନାହାନ୍ତି । ସମୟ ଯାଉଛି, ଅଭିଷେକ କରିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ—ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?" ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: "ଯଦି ସ୍ୱା ଆସୁନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବସାଯାଉ ।" ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ: "ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ନୁହେଁ ।" ଏହି କଥାକୁ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ କଲେ । ଭୃଗୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ସଉଁଖ ଦାହିଣ ପଟେ ବସିଲେ, ଅଭିଷେକ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ଅଭିଷେକ ଯଥାବିଧି ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ସ୍ୱା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ । ତାହା ପରେ, ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଅଭିଷିକ୍ତ ଦେଖି, ସ୍ୱା ଦ୍ୱିତୀୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ: "ଯେଉଁଠି ଅପାତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପାତ୍ରକୁ ଅବହେଳା କରାଯିବ, ସେଠି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟ ଆସିବ । ଆପଣମାନେ ମୋ ଅସ୍ଥାନରେ ମୋ ଛୋଟ ଭାଉଣୀକୁ ବସାଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ମୂଢ଼ ହେବେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ । ଏବଂ ସେ ଦାହିଣ ପଟରେ ବସିଥିବାରୁ, ସେ ସଦା ଲୋକଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବେ ଓ ଏକ ନଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ ।" ଏହା ଶୁଣି, ଗାୟତ୍ରୀ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶାପ ଦେଲେ: "ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମ ପତି, ସେପରି ସେ ମୋର ମଧ୍ୟ; କାରଣ ବିନା ମୋତେ ଶାପ ଦେଲୁ ତୁମେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ହେଉ ।" ଏହା ପରେ, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା । ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମା, ଆପଣ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମୂଢ଼ ଓ ନଦୀ ହେଇଯିବୁ, ତେବେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କ’ଣ ହେବ?