ନାରଦ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— ମହାରାଜ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ବୀଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ତିନିଟି ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ଧାତ୍ରୀ, ମାଲତୀ ଓ ତୁଳସୀ। ଧାତ୍ରୀ ଧାତ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ, ମାଲତୀ ମାଦେବୀଙ୍କୁ, ଏବଂ ତୁଳସୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ପବିତ୍ରତା ଓ ରଜୋଗୁଣର ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ନାରୀ ରୂପରେ ଦେଖି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏବଂ ବୃନ୍ଦାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଉଠିଲେ। ମନ ମୋହ ଓ କାମନାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କାମନାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଯେଉଁ ବୀଜ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଅନେକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେଠିଏଁ ତାଙ୍କୁ ବର୍ବରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା, ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧମ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ଏହି ଦୁଇ ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଭଗବତ୍ ସମ୍ମାନ ପାଇ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ଏହି କାରଣରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ବିଧିକ୍ରମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଏ, କାରଣ ତୁଳସୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦାୟିନୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ ଗଛ ଥାଏ, ସେଠା ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏ; ଯମଦୂତ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତିନାହିଁ। ତୁଳସୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଏହାକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଲାଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ସମାନ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛ ସହ ସଂଗତି—ଏହି ତିନିଟି ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖିଛି। ତୁଳସୀ ଗଛ ଲାଗାଇବା, ଯତ୍ନ କରିବା, ପାଣି ଦେବା, ଦେଖିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ମନ, ବଚନ ଓ କାୟାରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦହିଯାଏ। ଯିଏ ତୁଳସୀ ଫୁଲରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଯାଏନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ପୁଷ୍କର ଭଳି ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନଦୀ, ଏବଂ ବାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯିଏ ତୁଳସୀ ଫୁଲ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସାମ୍ୟ ଲାଭ କରେ—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ। ତୁଳସୀ ମାଟି ଦେହରେ ଲଗାଇ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଶତଶଃ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ। ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ପିନ୍ଧିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦେହକୁ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ। ତୁଳସୀ ଗଛ ଛାୟା ଯେଉଁଠି ରହିଛି, ସେଠା ପିତୃପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଛାୟା ତଳେ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ପିତୃପୂଜା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ନରକବାସୀ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ ଓ ଦେହରେ ଧରେ, ସେ ହରି ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ସଦା ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକା ମାଟି ରହିଥାଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶିତ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏହା ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ସମାନ ମନାଯାଏ। ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିଥିବା ଫଳ ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ବାସ କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ତୋଡ଼ିଲେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଛାୟା ତଳେ ଭୋଜନ କଲେ, ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଧାତ୍ରୀ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ ଛାଡ଼ି ନିଜ ପିତୃମାନେ ସହ ସ୍ୱର୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏହିପରେ ପୃଥୁ ଚିନ୍ତା କରି ପଚାରିଲେ— ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ, କୃଷ୍ଣା ନଦୀତଟରେ ବଣିକ ଶରୀରରୁ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା କଳିହୁଏଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତି ଦୁଇଟି ନଦୀର, କିମ୍ବା ସେଠିର ଦେଶର? ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— କୃଷ୍ଣା ଯେଉଁ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମହେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ବେଣୀ ନଦୀରୁ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଏକତ୍ୱର ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି— ଶୁଣ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବେଳେ, ମନୁଙ୍କ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ସାହ୍ୟ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ହରି ଓ ହରଙ୍କ ସହିତ ସେ ମହାପର୍ବତ ଶୀର୍ଷକୁ ଗଲେ; ଏବଂ କ୍ଷଣେ ଭୃଗୁ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ରଖି, ଏଠାରେ ଏକଠା ହେଲେ। ତାଁଠାରେ ଅଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆବ୍ହାନରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବଜ୍ର ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଯାହାକୁ ଡାକିଛ, ସେ ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ଆସୁନାହାନ୍ତି।' 'ଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ଚାଲିଯାଉଛି, ଅଭିଷେକ କରିବା ଦରକାର— ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?' ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: 'ଯଦି ସ୍ୱା ଶୀଘ୍ର ନ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କର।' 'କିନ୍ତୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ନୁହଁନ୍ତି।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।