ଏକଦିନ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ଶିଶୁର ଚିତ୍କାରରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଶିଶୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ମୋର ପୁଅ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ର ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ହେ ଜଗତ ଗୁରୁ, ଏହି ପିଲା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କ୍ରିୟା କରନ୍ତୁ।” ନାରଦ ଏହି କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କହିଲେ, ଏହି ଶିଶୁ, ସମୁଦ୍ରର ପୁଅ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ହଲାଇଲେ। ଶିଶୁ କମଣ୍ଡଳୁ ହଲାଇଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ପାଣି ଝରିଲା। ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଳୁକୁ କିପରି ମুক্ত କଲେ, ତାପରେ ସମୁଦ୍ରକୁ କହିଲେ, “ଏହି ପାଣି ତାଙ୍କର ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ‘ଜାଲନ୍ଧର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।” ଏବେ ସେ ଏକ ଯୁବକ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ, କେବଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଛଡ଼ି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ସେ ଏବେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବେ।” ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଶୁକ୍ରକୁ ଡାକି ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କଲେ, ଏବଂ ନଦୀର ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଅପସରିଗଲେ। ତାପରେ ସମୁଦ୍ର, ଜାଲନ୍ଧରକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା, କାଳନେମିଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ ବୃନ୍ଦାକୁ ଏହି ଯୁବକ ପାଇଁ ନିବେଦନ କଲେ। କାଳନେମି ନେତୃତ୍ୱରେ ଦାନବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ, ଜାଲନ୍ଧର ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏହିଭଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉନନବ୍ବେ ବା ଅନ୍ନବ୍ବେ ଅଧ୍ୟାୟର, “ଜାଲନ୍ଧର ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ” ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ନାରଦ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବୀଜରୁ ତିନିଟି ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଧାତ୍ରୀ, ମାଳତୀ ଏବଂ ତୁଳସୀ। ଧାତ୍ରୀ ଧାତ୍ରୀ ଠାରୁ, ମାଳତୀ ମାଠାରୁ, ତୁଳସୀ ଗୌରୀଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ; ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ରାଗ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ।” ଏହି ଦୁଇଟି ଗଛକୁ ନାରୀ ରୂପରେ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାଇଲେ। ମନ ରାଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ରାଗ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ କରିଥିବା ବୀଜରୁ ଏହି ନାରୀମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଜନା ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଭରିତ ହେଇପଡ଼ିଲେ, ତେଣୁ ସେ ‘ବର୍ବରୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ। କିନ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଦୁଇ ଗଛ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଅଛି, କାରଣ ତୁଳସୀ ଆନନ୍ଦ ଦେବାର ସ୍ମରଣୀୟ ଅଟୁଟ ଉପାୟ। ଏକ ଘରରେ ତୁଳସୀ ବନ ଥିଲେ, ସେଠି ଘର ତୀର୍ଥ ସମାନ ହେଉଛି; ଏଠି ଯମର ସେବକମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ତୁଳସୀ ବନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ତୁଳସୀ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ରବିଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ତୁଳସୀ ବନ ସହ ରହିବା—ଏହି ତିନିଟି ଏକ ସମାନ ମାନାଯାଏ। ତୁଳସୀ ଲଗାଇବା, ଦେଖିବା, ଚୁଇଁବା, ଜଳ ଦେଇ ଦେଖିବା—ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ମାନବ ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀରର ଅର୍ଜିତ ପାପକୁ ଦହି ଦିଏ। ଯେଉଁଠି ହରି ଓ ହରାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁ ଲୋକ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଏବଂ ଵାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବମାନେ ସମସ୍ତ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯଦି କେହି ତୁଳସୀ ଫୁଲର ଗୁଛ ନିଏ ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷରେ ତାହାରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି; ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ। ଯଦି କେହି ତୁଳସୀ ମାଟି ଶରୀରରେ ଲଗାଇ ମରିଯାନ୍ତି, ଯମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ଶତ ଶତ ପାପରେ ଭାରିତ। ଯଦି କେହି ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ଧରିଥାନ୍ତି, ପାପ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଏହି ଲୋକରେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ବନର ଛାୟା ଅଛି, ସେଠି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅବିନାଶୀ। ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ନରକରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ, ଦେହରେ ରଖିଲେ, ସେ ହରି ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେହ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକା ମାଟି ଧରିଥାଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତା ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଓ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମିଶା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏହା ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ସମାନ ମାନାଯାଏ। ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିଥିବାର ଫଳ ପାନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଧାତ୍ରୀ ଗଛରେ ବସିଥାନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ପତ୍ର ଚିହ୍ନିଲେ, ସେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଖାଇଲେ, ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଜନିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ମୂଳରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବଣନା କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଧନୁଧର ଦେବତାକୁ କରିପାରନ୍ତି।