ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ। ତାଙ୍କର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ବହୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଜଣେ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ଚାରିଟିଏ ବେଦ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ତ୍ରିପ୍ରକାର ଜପର ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିନାହିଁ, ସେ ଶୂଦ୍ର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାରିତ; ଏପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ବିନା, ସ୍ନାନର ଫଳ କେହି ପାଇନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ। ପାଠ, ଧନ, ଜନ୍ମ—ଏହି ତିନିଟି ଦ୍ୱିଜତ୍ୱର କାରଣ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଫୁଲକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ରେଖାରେ ରଖିବା ପରି। ଚାରି ବେଦ ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏକଥିବେଳେ ତୁଳନା କରିଥିଲେ; ଗାୟତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ବେଦଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଭାରୀ, ମୋକ୍ଷ ଦେବାରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଦଶ ଜନ୍ମ ଓ ଏକ ଶତ ଥର କୃତ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ତିନି ଯୁଗ ଓ ହଜାର ବର୍ଷର ଜମା ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ମାଳାରେ ଜପ କରନ୍ତି, ସେ ଚାରି ବେଦର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପାଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମର ମିଳିଥିବା ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସିନ୍ଧୁର ଭାରି ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରିଦେଇଥାଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ ଜପ କରି ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଦିନେ ଦିନେ ବାସୁଦେବ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରାଯାଏ। ହରିଙ୍କ ଚରଣକୁ ନମସ୍କାର କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ; ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଶରୀରରେ ଏକ କଣା ମାଟି ମଧ୍ୟ ରହିନାହିଁ; ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଗତି କରି, ତିନି ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏକ କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ; ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ କେ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କେ ଦେହଧାରୀ? କେବଳ ହରି; ତାଙ୍କ ଶାପରେ ଜୀବନ, ପାଠ, କୀର୍ତି, ଧନର ନାଶ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ, ଅନୁଗ୍ରହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ତୁମର ଦୟାରେ, ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥାନ୍ତି। ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ କରିଥିବା, ଜଗତକୁ ମଙ୍ଗଳ କରିଥିବା, କୃଷ୍ଣ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁର ସାମ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଥିବା ଲୋକର ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଏହାକୁ ପଠନ୍ତି, ପଠାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ପଠିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି, ସେ ମୁଣ୍ଡି ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ ସ୍ଵର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ, ରୋଗମୁକ୍ତି, ଶିଳ୍ପୀ ସନ୍ତାନ, ଶୁଭ କୀର୍ତି ଏବଂ ଦେବତା ଭଳି ସ୍ଵର୍ଗର ଆନନ୍ଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ, ଏବଂ କିପରି ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିବି? ନାରଦ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। “ଏ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଛି, ବର୍ତ୍ତମାନ କିପରି ତଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଦଶପ୍ରକାର ସ୍ନାନ ଏବଂ ଜଳ ଦାନ ଆଦିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେ ଦେବପୂଜା, ବ୍ରତ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତଥା ସତ୍ୟ, ଶୁଚିତା ଆଦି, ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ, ଯୋଗ ଆଦିରେ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ସ୍ନାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ନନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପଞ୍ଚ: ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ, ଜଳ ସ୍ନାନ, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ନାନ, ବାୟୁ ସ୍ନାନ, ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ। ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ ଅର୍ଥାତ୍ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ, ଜଳ ସ୍ନାନ ଜଳରେ, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ନାନ 'ଆପୋହିଷ୍ଠ' ଉଚ୍ଚାରଣରେ, ବାୟୁ ସ୍ନାନ ଗୋମାଟିର ଧୂଳିରେ, ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବର୍ଷା ଆଦିର ଜଳରେ। ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏହି ସ୍ନାନ କରିଲେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ; ତୁଳସୀ ଗଛର ପତ୍ର ଛୁଇଁଥିବା ଜଳ, ଶାଲଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଜଳ, ଗୋର ଶିଙ୍ଗର ଜଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚରଣର ଜଳ—ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କର—ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସବୁଠୁ ଶୁଚି। ବିରକ୍ତି, ତୀର୍ଥ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ, ହୋମର ଫଳ ଏହି ସ୍ନାନରେ ମିଳିଯାଏ। ଜଳ ଦାନରେ ପିତୃ ଋଣ ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ପିତୃ ହନ୍ତା ନରକକୁ ଯାଏ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ଅବହେଳାକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା। ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରତ ବିନା, ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ମୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତା, ତାରା, ଗ୍ରାମ ଆଦି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନନୀରେ ଆସକ୍ତ, ଏହି ପଞ୍ଚ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ମନ୍ତ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ବିନା, ଶୁଚିତା ଓ ନିଗ୍ରହ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ଖାଇଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ନିମ୍ନତମ। ଅବୁଦ୍ଧ, ଚୋରିରେ ଲିପ୍ତ, ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ଚଳିଥିବା—ଏହି ନିମ୍ନତମ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅବହେଳା, ଗୁରୁସେବା ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ବିନା, ଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ—ଏହି ନିମ୍ନତମ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ନରକରେ ପଡ଼ିବେ। ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତଳ ବ୍ୟବସାୟ, ଦାସ, ଗୋ ଚାଲାଇ ଆନନ୍ଦ, ଶିଳ୍ପ, ଗୋଷ୍ଠୀ ଆଦିରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ଶିଶୁ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଚାଲାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜାତିରେ ଆଶ୍ରୟ, କୃତଘ୍ନ, ଗୁରୁ ହନ୍ତା—ଏହି ସମସ୍ତ ନିମ୍ନ।