ପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମହାମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ରୌଦ୍ର ନାମକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ବାଇଶ ଅକ୍ଷର ଭିତରେ ଜଣାଯାଏ, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଚବିଶି ଅକ୍ଷର ରହିଛି—ଏହିମାନେ ଅକ୍ଷରଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାବେଳେ ଯଦି ମନେ ଏହାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜପକାରୀ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଭାଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ସମ୍ଭବ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ବ୍ରହ୍ମପଥ ଲାଭ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ନିଜ ଦେହରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଚବିଶି ଅକ୍ଷରକୁ ଯୋଗୀ ନିଜ ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଚାରପୂର୍ବକ ନ୍ୟାସ କରିଥାଏ—ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଣ୍ଡ ଶିରାର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏଠାରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିପରି ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ: ‘ସ’ ଗୋଡ଼ ଗଠିରେ, ‘ଭି’ ଗୋଡ଼ ଶିରାରେ, ‘ତୁ’ ଘୁଞ୍ଚିରେ, ‘ଭ’ ଉରୁରେ, ‘ରେ’ ଯୋନି ଅଞ୍ଚଳରେ, ‘ଣି’ ଶୁକ୍ରାଶୟରେ, ‘ୟଂ’ କଟିରେ, ‘ଭ’ ନାଭିରେ, ‘ଗୋ’ ଉଦରରେ, ‘ଦେ’ ଛାତିରେ, ‘ଭ’ ହୃଦୟରେ, ‘ସ୍ୟ’ ହାତରେ, ‘ଧୀ’ ମୁହଁରେ, ‘ମ’ ଜିଭରେ, ‘ହି’ ନାକର ଟିପରେ, ‘ଧୀ’ ଚକ୍ଷୁରେ, ‘ୟୋ’ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ, ‘ୟୋ’ କପାଳରେ, ‘ନଃ’ ମୁହଁର ସାମ୍ନାରେ, ‘ପ୍ର’ ମୁହଁର ଡାହାଣ ପାଖରେ, ‘ଚୋ’ ବାମ ପାଖରେ, ‘ଦ’ ଉପର ଦିଗରେ, ‘ୟାତ୍’ ମୁଣ୍ଡ ଶିରାରେ ସାର୍ବଭୌମ ଭାବେ ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏପରି ନ୍ୟାସ କରି, ଯେଉଁ ମହାଯୋଗୀ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବର ଆଭା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏହି ନ୍ୟାସ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୁନରାୟ ଶୁଣ। ‘ଓଁ ଭୂଃ’ ହୃଦୟରେ, ‘ଓଁ ଭୁଵଃ’ ମୁଣ୍ଡରେ, ‘ଓଁ ସ୍ଵଃ’ ମୁଣ୍ଡ ଶିରାରେ, ‘ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍’ ସରିରରେ, ‘ଓଁ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି’ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ‘ଓଁ ଧୀୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍’ ହାତରେ, ଏବଂ ‘ଓଁ ଆପୋ ଜ୍ୟୋତିରସାମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ ଓଁ’—ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ମାତ୍ରେ ମହାପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ହରିକୃପା ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଭାବରେ ସପ୍ତ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶ ଓଁକାର ତିନିଥର ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସହିତ ସାନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା କରି, ଚବିଶି ଅକ୍ଷର ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଉଁ, ପୁନି ଶୁଣ, ଏହି ଷଡ଼ଉଦର ଗାୟତ୍ରୀର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଦ୍ୱିଜାତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: “ଓଁ। ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟଂ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି। ଧୀୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍।” ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଗାୟତ୍ରୀ ରୂପ ଏପରି: ଓଁ ଭୂଃ, ଓଁ ଭୁଵଃ, ଓଁ ସ୍ଵଃ, ଓଁ ମହଃ, ଓଁ ଜନଃ, ଓଁ ତପଃ, ଓଁ ସତ୍ୟମ୍। ଓଁ। ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟଂ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି। ଧୀୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍। ପୁନର୍ବାର ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ନ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଏଠି ଓଁ ଭୂଃ ପାଦରେ, ଓଁ ଭୁଵଃ ଘୁଞ୍ଚିରେ, ଓଁ ସ୍ଵଃ ନିତମ୍ଭରେ, ଓଁ ମହଃ ନାଭିରେ, ଓଁ ଜନଃ ହୃଦୟରେ, ଓଁ ତପଃ ହାତରେ, ଓଁ ସତ୍ୟମ୍ କପାଳରେ, ଓଁ। ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟଂ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି। ଧୀୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍—ଏହିପରି ମୁଣ୍ଡ ଶିରାରେ ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ ଶିଖାଯାଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାପ କମେ ନାହିଁ, ଓ ସେ ଅନେକ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଚାରି ବେଦ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଓ ତ୍ରିସାନ୍ଧ୍ୟା ଜପ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ଶୂଦ୍ର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ; ଏମିତି ଅପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପିତୃକର୍ମ ଦିଆଯିବ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଫୁଲ ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଚାରି ବେଦ ଓ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମୁଁ ତୁଳନା କରିଥିଲି, ଗାୟତ୍ରୀ ଚାରି ବେଦଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଭାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବେ ଦଶ ଜନ୍ମ ଓ ଶତବାର ପାଳିତ ହୋଇଛି। ଗାୟତ୍ରୀ ତିନି ଯୁଗ ଓ ହଜାର ବର୍ଷର ସଂଚିତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଯିଏ ପ୍ରଭାତ ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଜପମାଳାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜାତି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତ୍ରିସାନ୍ଧ୍ୟା ଜପ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଚାରି ବେଦର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ତାଙ୍କର କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମାତ୍ରେ ଅପାର ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜାତି ଦୈନିକ ଜପ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯିଏ ଦିନକୁ ଦିନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି, ସେ ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ବନ୍ଦନା କରି ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ କିଛି ମଳ ରହିନଥାଏ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୀନ ହେଲେ ତିନି ନଦୀର ସ୍ନାନ ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଏକ କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମହିମା କବି ଶେଷ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଓ ଦେହ ହରିଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ତାଙ୍କ ଶାପରେ ଜୀବନ, ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧନର ନାଶ ହୁଏ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ଏପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଗୋମାତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରକ, ଜଗତ୍ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ, କୃଷ୍ଣ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ନିରନ୍ତର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବେ, ସେ ହରିଙ୍କ କୃପା ପାଇ ଅନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ଧାର୍ମିକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଯିଏ ଶୁଣନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୋଷ ମିଟିଯାଏ।