ନାରଦ ଗଭୀର କଥା ରଖିଲେ—ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ହେଲେ, ତେବେ ଶିବ ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ନୟନର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜେ ହଟେଇ ନିଅଁ, ସେଠାରୁ ଉପସଂହାର କରି, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ମୋ ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋ ପାଖରୁ ଏକ ବର ଚାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇ, ତୁମେ ଜୀବନ କାଳରେ ବିଶ୍ରୁତି ଲାଭ କରିବ।" ତେବେ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ତୃତୀୟ ନୟନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।" ତାପରେ ଈଶ୍ବର କହିଲେ: "ଏହି ଅଗ୍ନି, ଯେଉଁଠି ମୋ ଭ୍ରୂକୁଟି ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ପୁଣି କିପରି ଫେରିବ? ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇବି, ଯେଉଁଠିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅସୁବିଧା ନ ଦେଉ।" ଏହିପରି କହି, ଶିବ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ, ଲବଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ପଡ଼ିଲା। ଏଠି ଏହା ଏକ ଶିଶୁର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଜୋରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ ହେଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ମନ୍ଦ୍ରିତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ହେଉଛି ଭାବି, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସମୁଦ୍ର ଚରଣେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସମୁଦ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶିଶୁକୁ ନିଜ ଛାତିରେ ରଖି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ସମ୍ମାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ: "ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ କାହାର?" ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: "ଏହି ଶିଶୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଜନ୍ମିଛି, ଏହା ମୋର ପୁତ୍ର। ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମହାନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ।" ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ତୁମେ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମାଦି କ୍ରିୟା କର।" ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଶିଶୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଳକୁମ୍ଭ ଧରି ଏକାଧିକ ବେଳେ ହଲାଇଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଥରୁ ଜଳ ବିନିସରିଲା। ବ୍ରହ୍ମା କେତେବଳେ ଦୁଃଖରେ କୁମ୍ଭକୁ ଛୁଡ଼ାଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ କହିଲେ: "ଏହି ଜଳ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ଜଳନ୍ଧର' ବୋଲି ଜଣାଯିବ।" "ଏହିଅବେଳେ ସେ ଯୁବକ ହେବେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରୁଦ୍ର ବ୍ୟତୀତ କେହି ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଏଠିଠାରୁ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବେ।" ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ। ସମୁଦ୍ରନାଥଙ୍କୁ ଶୁଭକାମନା ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି, କାଳନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଚାହିଲେ। ତେବେ ଅସୁରମାନେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଆନନ୍ଦରେ ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଅନୁକୂଳ ସାଥୀମାନେ ମିଳି, ଜଳନ୍ଧର ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଶାସନ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ 'ଜଳନ୍ଧର ଜନ୍ମବର୍ଣ୍ଣନ' ନାମକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ବିଶାଳ ଅଂଶର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ। ପରେ, ନାରଦ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ସେଠାରୁ ତିନିଟି ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଧାତ୍ରୀ, ମାଲତୀ ଓ ତୁଳସୀ। ଧାତ୍ରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଧାତ୍ରୀଠାରୁ, ମାଲତୀ ମାଠାରୁ, ତୁଳସୀ ଗୌରୀଠାରୁ; ଏମାନେ ତାମସିକ, ସାତ୍ୱିକ ଓ ରାଜସିକ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ। ସେଠାରେ, ରାଜା, ଦୁଇଟି ଗଛ ନାରୀ ରୂପେ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଅଲୌକିକ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ। ମୋହବଶ, ରତିରେ ମନ ଲଗି, ସେ ଦୁଇ ଗଛକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିହାରିଲେ; ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ରତିଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ପିତ ବୀଜରୁ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେ 'ବର୍ବରୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ମାଧବ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଦୁଇ ନାରୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତରେ, ତୁଳସୀ ଗଛ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କାରଣ, ତୁଳସୀ ସ୍ମୃତିରେ ସେ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ। ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ ବନ ଅଛି, ସେଠା ସ୍ଥଳ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; ଯମଦୂତମାନେ ତାହାଁକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁଳସୀ ବନ ସମସ୍ତ ପାପ କୁ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ଇଛା ପୂରଣ କରେ; ଯେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ଏବଂ ତୁଳସୀ ବନ ସମ୍ପର୍କ—ଏ ତିନିଟି ସମାନ ମନ୍ୟ। ତୁଳସୀକୁ ଲଗାଇବା, ଯତ୍ନ କରିବା, ଜଳ ଦେଇବା, ଦେଖିବା ଓ ଛୁଇଁବା—ଏହି କାମ ମାନବର ଦେହ, ମନ, ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ। ଯେ ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିଥାଏ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ପୁଷ୍କର ଭଳି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନଦୀ, ଓ ଭାସୁଦେବ ଆଦି ଦେବଗଣ—ସମସ୍ତେ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ବିରାଜିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ମୃତ୍ତିକା ଦେହରେ ଲଗାଇ ମରନ୍ତି, ସେ ଶତଶଃ ପାପରେ ବି ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ କାମ କରିବା ସମୟରେ ବି ପାପ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ବନର ଛାୟା ଅଛି, ସେଠା ପିତୃତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଦିଆଯିଥିବା କିଛି ଅବିନାଶୀ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ତଳେ ପିତୃତର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃଗଣ ଯେଉଁମାନେ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।