ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ସଂହିତା ଓ ଧର୍ମ ସଂହିତା ବିଷୟରେ ଶ୍ରବଣ କରାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଲୋକମାନେ ଓ ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କଲେ। ଏମିତି କରି, ସେ ନିଜେ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିବାଯୋଗ୍ୟ ମାନନ୍ତି। ଏହି ପାପହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ତୀର୍ଥ ରୂପେ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ସମାନ ରହେ। ଏହିପରି ପୂଜା କଲେ, ମଣିଷ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯଦି କେବେ କୌଣସି ପାପ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ପବନ ଆକାଶର ମେଘକୁ ଦୂର କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରକୁ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ନିଜ ନିଜ ଦେବତା ସହିତ ନିୟୋଜନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଓ ବ୍ରହ୍ମପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି, ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ନାରଦ, ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠନ କର।" ତେବେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ପିତା, ପ୍ରାଣାୟାମ କିପରି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କିଏ? ଏହାକୁ ଦେହର ଅଙ୍ଗରେ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ?" ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅପାନ, ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ଅଛି। ଏହିପରି ଗୁଦକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ଶ୍ୱାସ ସହିତ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁମ୍ଭକ କରି, ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ଏଭଳି ପଢ଼ିଲେ ତାହା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଜାଣି, ଦେହରେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଏ; ତାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କହେଉଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁନଃ ମାଆର ଦୁଧ ପିଏନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁଙ୍କ, ତୃତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ, ଚତୁର୍ଥ ବାୟୁଙ୍କ, ପଞ୍ଚମ ଯମଙ୍କ, ଷଷ୍ଠ ବାରୁଣଙ୍କ, ସପ୍ତମ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ, ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ, ନବମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ଦଶମ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ, ଏକାଦଶ ପୂଷଣଙ୍କ, ଦ୍ୱାଦଶ ମିତ୍ରଙ୍କ, ତ୍ରୟୋଦଶ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାସବଙ୍କ। ପନ୍ଚଦଶ ମରୁତ ମନ୍ତ୍ର, ଷୋଡଶ ସୌମ୍ୟ, ସପ୍ତଦଶ ଆଙ୍ଗିରସ, ତାପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଏକୋନବିଂଶ ଆଶ୍ୱିନ, ବିଂଶିତମ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଏକବିଂଶିତମ ସର୍ବଦେୱମୟ। ଦ୍ୱିବିଂଶିତମ ରୌଦ୍ର, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମ, ଚତୁର୍ବିଂଶିତମ ବୈଷ୍ଣବ—ଏହି ଅକ୍ଷର ଦେବତାମାନେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତା ପାଏ; ତାଙ୍କ ଦେବତା ଜାଣିଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଷାର ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ବ୍ରହ୍ମପଥ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ୟେ ପ୍ରଥମେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ନିଜ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଚବିଶିଟି ସ୍ଥାନରେ, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯୋଗୀ ବିବେକ ସହିତ ଅକ୍ଷର ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, 'ସ' ଗୋଡ଼ ଗଠିରେ, 'ଭି' ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଡ଼ର ଶିନ୍ସରେ, 'ତୁ' ଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁଁଟିରେ, 'ଭ' ଉରୁରେ, 'ରେ' ଜନନାଙ୍ଗରେ, 'ଣି' ଶୃଙ୍ଗାରେ, 'ୟଂ' କଟିରେ, 'ଭ' ନାଭିରେ, 'ଗୋ' ଉଦରରେ, 'ଦେ' ଛାତିରେ, 'ଭ' ହୃଦୟରେ, 'ସ୍ୟ' ହାତରେ, 'ଧୀ' ମୁଁହରେ, 'ମ' ତାଳୁରେ, 'ହି' ନାକର ଟିପରେ, 'ଧୀ' ଚକ୍ଷୁରେ, 'ୟୋ' ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ, 'ୟୋ' ଲାଳାଟରେ, 'ନଃ' ମୁଁହ ଆଗରେ, 'ପ୍ର' ମୁଁହର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, 'ଚୋ' ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, 'ଦ' ଉପରେ, 'ୟାତ୍' ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ାରେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିୟୋଜନ କରି, ଧର୍ମାତ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ସେ ମହାଯୋଗୀ ଓ ମହାଜ୍ଞାନୀ ପରମ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସାଂଧ୍ୟା ବେଳେ ଏହି ନିୟୋଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏପରି—‘ଓଁ ଭୂଃ’ ହୃଦୟରେ, ‘ଓଁ ଭୁଵଃ’ ମୁଣ୍ଡରେ, ‘ଓଁ ସ୍ୱଃ’ ଚୂଡ଼ାରେ, ‘ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍’ ଦେହରେ, ‘ଓଁ ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି’ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ‘ଓଁ ଧୀୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍’ ହାତରେ, ‘ଓଁ ଆପୋ ଜ୍ୟୋତି ରସ ଅମୃତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ ଭୁଵଃ ସ୍ୱର୍ ଓଁ’—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ଏହିପରି, ସପ୍ତ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ, ଦ୍ୱାଦଶ ‘ଓଁ’କାର, ତିନିଥର ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଚବିଶିଟି ଅକ୍ଷରର ସାବିତ୍ରୀ ପଢ଼ିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ମହାଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। "ଏବେ, ପୁତ୍ର, ଛଅ ଉଦର ବିଶିଷ୍ଟ ଗାୟତ୍ରୀ ଶୁଣ; ଏହା ଜାଣିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ଓଁ। ଆମେ ସେ ଆଦିତ୍ୟ ସବିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀତାର ଧ୍ୟାନ କରୁଅଛୁ; ସେ ଆମ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ପ୍ରେରଣା କରୁନ୍ତୁ।" ଏବେ, ଗାୟତ୍ରୀର ପଞ୍ଚମୁଖୀ ରୂପ—'ଓଁ ଭୂଃ, ଓଁ ଭୁଵଃ, ଓଁ ସ୍ୱଃ, ଓଁ ମହଃ, ଓଁ ଜନଃ, ଓଁ ତପଃ, ଓଁ ସତ୍ୟମ୍। ଓଁ। ଆମେ ସେ ଆଦିତ୍ୟ ସବିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀତାର ଧ୍ୟାନ କରୁଅଛୁ; ସେ ଆମ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ପ୍ରେରଣା କରୁନ୍ତୁ।' ପୁନର୍ବାର ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ନ୍ୟାସ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରେ।