ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ନାରଦଙ୍କୁ ଗାୟତ୍ରୀ ମହାମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ନାରଦ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣର, ତାହାର ମୁଁହ ଅଗ୍ନି, ଏହାର ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ଏହାର ଶିର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଚୂଡ଼ା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଏହା ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ। ଦୀକ୍ଷା ସମୟରେ ସଂଖ୍ୟାୟନ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିତ ଓ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ସ୍ଥିତ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀର ୨୪ଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି, ଏହାକୁ ଦେହର ତଳୁଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୨୪ଟି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତାକୁ ଜାଣି, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା ଛଡ଼ା ଗାୟତ୍ରୀର ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ତ୍ରରେ ୭ ଓ ୫, ଯଜୁର୍ବେଦରେ ୧୮ ଅକ୍ଷର ଅଛି। ‘ହ’ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ କରି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ୧୦୦ଥର ପଠନ କଲେ, କୋଟି କୋଟି ପାପ ହେଉ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ମୋର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ‘ଓଁ! ଯଜୁର୍ବେଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୋମପାନ କର, ସ୍ୱାହା!’—ଏହି ପ୍ରକାର ମହାମନ୍ତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପଠିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେଉଁ ବଂଶର ହେଉ, ଯଦି ଗୁଣ ଥାଏ, ସେ ଏହି ଦିବ୍ୟତାର ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦାନ କଲେ, ଦାତା କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଅଦ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଆଚାର, ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଶ୍ରବଣ କରାଇଥାଏ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ମାନବ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁସ୍ଵରୂପ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥସ୍ଵରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅକ୍ଷୟ। ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜିଲେ ଅଚ୍ୟୁତଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଦୋଷ କରିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଚଣ୍ଡାଳ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଅଧ୍ୟାପନ କରିବା ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଠାରୁ ଦାନ ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଦୋଷ ଆସେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସୀ ତାହାକୁ ନାଶ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁ ମେଘକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଯିଏ ଦୈନିକ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠନ କରେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କର ଦେହରେ ଦେବତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥାପନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ତେଣୁ, ନାରଦ, ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠନ କର। ନାରଦ ପଚାରିଲେ: “ପ୍ରାଣାୟାମ କେମିତି? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କିଏ? କେମିତି ଅଙ୍ଗେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଅନୁସ୍ଥାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପାନ ଅନୁସ୍ଥିତ, ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ। ତେଣୁ, ଗୁଦକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ଶ୍ୱାସ ସହିତ ଏକତ୍ୱ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଉତ୍ତମ କୁମ୍ଭକ କରି, ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଦ୍ୱିଜ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପଠନ କଲେ, ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ଏକଥର ପଠିଲେ ଛୋଟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଜାଣି, ଦେହରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏହାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କହିବି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠନ କଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଆଉ ମାଆଙ୍କ ଦୁଧ ପିଉନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁ, ତୃତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚତୁର୍ଥ ବାୟୁ, ପଞ୍ଚମ ଯମ, ଷଷ୍ଠମ ବାରୁଣ, ସପ୍ତମ ବୃହସ୍ପତି, ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଜନ୍ୟ, ନବମ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦଶମ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏକାଦଶ ପୂଷା, ଦ୍ୱାଦଶ ମିତ୍ର, ତ୍ରୟୋଦଶ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାସବ, ପନ୍ଦର ମାରୁତ, ଷୋଳ ଶୌମ୍ୟ, ସତର ଅଙ୍ଗିରସ, ଏଠାରୁ ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଏକୋଣିଶ ଆଶ୍ୱିନ, ବିଶ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଏକବିଂଶ ସର୍ବଦେବମୟ, ବାଇଶ ରୌଦ୍ର, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମ, ଚବିଶ ବୈଷ୍ଣବ—ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଅକ୍ଷର ଦେବତା। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ପଠନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଦେବତା ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ବ୍ରହ୍ମପଥ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଦେହରେ ଗାୟତ୍ରୀ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ୨୪ ଅକ୍ଷରକୁ, ଦେହର ତଳୁଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବୈବେଚନ୍ୟ ସହିତ ଅଙ୍ଗେ ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ବଡ଼ ଠିପିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ‘ସ’ ଗୁଡ଼ାଏ ଗୋଡ଼ ଗିଠିରେ, ‘ବି’ ଗୋଡ଼ ଗୁଡ଼ିକୁ, ‘ତୁ’ ଘୁଁଟିରେ, ‘ବ’ ଉରୁରେ, ‘ରେ’ ଗୁପ୍ତେ, ‘ଣି’ ଶୁକ୍ରାଶୟରେ, ‘ୟଂ’ କଟିରେ, ‘ଭ’ ନାଭିରେ, ‘ଗୋ’ ଉଦରରେ, ‘ଦେ’ ଛାତିରେ, ‘ବ’ ହୃଦୟରେ, ‘ସ୍ୟ’ ହାତରେ, ‘ଧୀ’ ମୁଁହରେ, ‘ମ’ ତାଳୁରେ, ‘ହି’ ନାକର ଛୋଟାଏ, ‘ଧୀ’ ଚକ୍ଷୁରେ, ‘ୟୋ’ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ, ‘ୟୋ’ ଲାଳାଟରେ, ‘ନଃ’ ମୁଁହ ପାଖରେ, ‘ପ୍ର’ ମୁଁହର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ‘ଚୋ’ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ‘ଦ’ ଉପରେ, ‘ୟାତ୍’ ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ାରେ, ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଦେବତା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ।