ମୁନିବର୍ଗଙ୍ଗ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏକ ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନେକ ଦ୍ୱିଜାତି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଉପାଧି କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଏହିପରି ସତ୍ୟ ବେଦପାରଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କଣ, ଏହା ଶୁଣ, ବତ୍ସ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଯେଉଁମାନେ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳ ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି—ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସ୍କାରରେ ଦ୍ୱିଜ, ଜ୍ଞାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ—ଏହି ତିନିଟି ଲକ୍ଷଣ ଏକ ସତ୍ୟ ବେଦପାରଙ୍କର: ସେ ଜ୍ଞାନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନାରାୟଣ ଭକ୍ତ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖନ୍ତି। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଗୁରୁ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ଉପାସନା କରେ, ଓ ପିତାମାତାଙ୍କ ସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ। ଯିଏ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀପ୍ରତି ମନରେ ଆସକ୍ତି ରଖେନାହିଁ, ସଦା ପୁରାଣ କଥା କହେ, ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ସର୍ବଦା ପ୍ରସାର କରେ, ସେ ଦୈନିକ ଦର୍ଶନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ସେଥିରେ କଥା ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ବ୍ରତ, ନିତ୍ୟସ୍ନାନ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ରଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖେ। ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, ଅଟାଲି ଅଟା ଅପର ଗଛପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନେଇନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ନିରୋଧିତ, ଯଦ୍ୟପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅପରିଜିତ ଅଛି। ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଘରକୁ ଆସିଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଗାୟତ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ତାହାର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ କ’ଣ? ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପଦ, ଓ ବଂଶ କ’ଣ? ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ନାମ ଗାୟତ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ଦେବତା ସବିତା, ଏହା ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ମନ୍ତ୍ର। ଏହା ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣର, ତାହାର ମୁଁହ ଅଗ୍ନି, ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର। ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମାରେ, ଶିର ଭାଗ ବିଷ୍ଣୁରେ, ଓ ହୃଦୟରେ ବସିଛି। ଉପନୟନ ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ ବଂଶର ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ନିୟମିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଚବିଶି ଅକ୍ଷର ଚବିଶି ସ୍ଥାନରେ, ପାଉଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା ଜାଣିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ। ଏଉଁ ଗାୟତ୍ରୀର ଅନ୍ୟ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ତ୍ରରେ ସାତ ଓ ପାଞ୍ଚ, ଯଜୁରେ ଅଠର ଅକ୍ଷର ଅଛି। ‘ହ’ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ କରି, ଜଳରେ ଦଁଡାଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶତବାର ପାଠ କର; ଏହା କରିଲେ ଅନେକ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ ଭଳି ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ ଓ ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଜୁର୍ବେଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ ‘ଓଁ! ଯଜୁର୍ବେଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସୋମ ପାନ କର, ସ୍ୱାହା!’—ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ, ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ। କେହି ଯେଉଁ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଉ, ଯଦି ଗୁଣ ଅଛି, ସେ ସେହି ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମଣ ଯିଏ ସକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପୀ, ସେଉଁଥିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଦାନକାରୀ ଶତକୋଟି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ; ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ପାଠ କରେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଠ କରାଏ। ସେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ, ସଦାଚାର, ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିପାରିବାକୁ କାରଣ ହୁଏ। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣେଇଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ପୂଜ୍ୟ; ଦେବମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଉଁଥିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିର୍ମଳ, ତୀର୍ଥତୁଳ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହିପରି ପୂଜା କରିଲେ ଅଚ୍ୟୁତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି କେବଳ କିଛି ଅପରାଧ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଚଣ୍ଡାଳ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ଶିକ୍ଷା ଦେବା, ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦାନ ନେବାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୋଷ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦୋଷ ଆସେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଆକାଶର ମେଘକୁ ଦୂର କରେ। ଯିଏ ଦିନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ପାଠ କରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱ-ଦେବତା ସହିତ ଦେହରେ ସ୍ଥାପନ କରେ—ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏକୋଟି ଜନ୍ମ ଜମା ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ, ଓ ବ୍ରହ୍ମପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରକୃତିର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଯାଏ। ଏହିପରି, ନାରଦ, ତୁମେ ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ପାଠ କର; ଏହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କିପରି, ତାହା କୁହ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୂଳାଧାରରେ ଅପାନ; ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ। ଏହିପରି ମୂଳାଧାରକୁ ସଂକୁଚିତ କରି ସ୍ୱାସ ସହିତ ଏକତ୍ର କରିବା, ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁମ୍ଭକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ମହାପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମୂଳ ପାପ ଦୂର ହୁଏ; ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣର ରସ ଜାଣି ଦେହରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା କହିବି: ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁ, ତୃତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚତୁର୍ଥ ବାୟୁ, ପଞ୍ଚମ ଯମ, ଷଷ୍ଠ ବାରୁଣ, ସପ୍ତମ ବୃହସ୍ପତି, ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଜନ୍ୟ, ନବମ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦଶମ ଗନ୍ଧର୍ବ। ଏକାଦଶ ପୂଷା, ଦ୍ୱାଦଶ ମିତ୍ର, ତ୍ରୟୋଦଶ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାସବ। ପନ୍ଦର ଅକ୍ଷର ମାରୁତ ମନ୍ତ୍ର, ଷୋହଳ ସୌମ୍ୟ, ସତର ଆଙ୍ଗିରସ, ତା’ପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ।