ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଏକ ଅତି ଶୁଭ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା ହେଉଛି — ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପାସନା ଓ ସମ୍ମାନ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ କିମ୍ବା ଭୟଭୀତ ହେଇନାହାନ୍ତି; ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ, ପୂଜା ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଦାନ ଅତି ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଭୟହୀନତା ଓ ଲାଭ ଦିଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ହାତ ଯଦି ଆଘାତିତ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ହାତ ନିଜେ ଧନ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେବା ହାତ ହେବାକୁ ଚାଲିଥାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ହାତ ସାଧାରଣ କାମ କରୁଥିବା ହାତ ଭଳି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦର ଧୂଳି ଓ ଏହାର ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଅପରାଧରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଘରର ଦଲିଜ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦର ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଠା ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ, ମନ୍ଦା ଭଗବତୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେଠାରୁ ବେଦ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ବେଦ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି ବେଦ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ, ବିବାହ, ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ, ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଘରର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ହୋମର ଆହୁତି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପିତୃ, ପ୍ରେତ, ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆହୁତିର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି — ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାହିଁ, ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ, ଆହୁତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଅଫଳ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଦାନବ, ପ୍ରେତ, ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଣି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପାତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗୁଣ ମେଳାଏ; ଦ୍ୱିଜ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାସରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଲୋକ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇନାହିଁ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଅବିଶ୍ୱାସରେ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ଅପମାନରେ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ନିଜ ଉନ୍ନତି ହରାଏ, ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ଆୟୁ, କୀର୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଲେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ହୋଇପାରିବେ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଘରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦର ଜଳ କିମ୍ବା ମାଟି, ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନାହିଁ। ଏହି ଘରଗୁଡିକ svāhā, svadhā, svasti ନାହିଁ, ତାଲି ଶ୍ମଶାନ ସମାନ। ତେବେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନାର ଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ଅଯୋଗ୍ୟ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶୁଭ ଆଚରଣରେ ନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନାର ଯୋଗ୍ୟ। ସେ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର, ଦୋଷ ହୀନ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ଶୁଧ୍ଧି, ନିର୍ମଳ। ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମରୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଦୋଷ ନାହିଁ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ ନ କରିଲେ ଉପାସନାର ଅଯୋଗ୍ୟ। ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ, ସେ ଉପାସନାର ଯୋଗ୍ୟ — ବ୍ୟାସ ଓ ବୈଭଣ୍ଡକ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ବସିଷ୍ଠ ଏକ ବେଶ୍ୟା ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଦାହରଣ। ତେଣୁ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ତୀର୍ଥ ସମାନ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି — ଜନ୍ମରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସ୍କାରରୁ ଦ୍ୱିଜ, ଜ୍ଞାନରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ଲକ୍ଷଣ: ଜ୍ଞାନ, ମନ୍ତ୍ର, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତି ଉପାସନାର ଯୋଗ୍ୟ; ନାରାୟଣ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଭ୍ର ମନ ଥିଲେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ଗୁରୁ, ଦେବତା, ଅତିଥି ଓ ପ୍ରଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରି ଆନନ୍ଦ ପାନ୍ତି। ଅନ୍ୟର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ପୁରାଣ କଥା କହନ୍ତି, ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖିବାରେ ଦୈନିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ସେଥିରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ ବ୍ରତ, ଦୈନିକ ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜାରେ ପବିତ୍ର, ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଦୟା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟି। ଅନ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇନାହିଁ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଘାସ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନେଇନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀକୁ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦି ସେ ଘରକୁ ଆସିଥିବେ ମଧ୍ୟ। ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଗାୟତ୍ରୀର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ଏହାର ଅକ୍ଷର ପ୍ରତିର ଗୁଣ କଣ? ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପାଦ, ବଂଶ କଣ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଗାୟତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବତା ସବିତା, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହା ଧଳା, ମୁଁହ ଅଗ୍ନି, ଋଷି ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର। ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା, ଚୂଡା ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ। ଉପନୟନରେ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ ବଂଶର ଉପରେ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରବାହିତ, ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଗାୟତ୍ରୀର ଚବିଶି ଅକ୍ଷର ଚବିଶି ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ, ପାଦରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ମିଳେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରର ଦେବତା ଜାଣିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ସହ ଏକତ୍ୱ ମିଳେ। ଗାୟତ୍ରୀର ଅନ୍ୟ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷଣ କହେବି। ବ୍ରହ୍ମାର ସାତ ଓ ପାଞ୍ଚ, ଯଜୁରର ଅଠର ଅକ୍ଷର; 'ହ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ, ଜଳରେ ଦଉଡି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଏକ ଶତ ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।