ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଅନେକ ଦେବତା ଏକାତ୍ମ ଆକାର ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଧ ହେଲେ। ପିନାକଧାରୀ ମହାଦେବ, ଅଗ୍ନି ସମ ତୀବ୍ର ଚିଙ୍ଗାରି ଓ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଝାଡ଼ି, ଅନ୍ଧକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ଆବୃତ କରିଦେଲେ। ଦାନବପତି ଅନ୍ଧକ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ଡାକି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବୀରମାନେ ସେହି ଦାନବ ସେନାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ଥାଣୁଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦାନବବୀରମାନେକୁ ବଧ କରିବାରେ ସଫଳ ହେଲେ। ଅନ୍ଧକ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ସେନା ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି, ଏବଂ ନିଜେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଦେହ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ସାହସ ଉପରେ ଭରସା କଲେ। ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପିନାକ ଧରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ପିନାକ ଆଘାତରେ ରୁଦ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦେବତା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ ତିନି ଲୋକ କମ୍ପିତ ହେଲା। ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ତଟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଖର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃସମୟରେ ଅନେକ ତାରା ଖସିପଡ଼ିଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନ୍ଧକ ପୁନି ଗଦା ଆଘାତ କଲେ। କ୍ରୋଧରେ ସେ ସର୍ପକୁ ମାରି ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ନାଗରାଜ ଅନ୍ୟତ୍ର ପଳାଇଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ପରମେଶ୍ୱର ହୁଶ ହୋଇ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପରଶୁ ଧରି ଦାନବକୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦାନବକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ଦାନବ ଶତ ଶତ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହାରେ ଦେବତାମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିଲେ, ଶିବ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହି ଦାନବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଛି, ଏବେ ଏ କଣ ଅପକାର କରିପାରିବ? ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ମନେ ସମିଳିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗନ୍ତରେ ଉଦିତ ହେଲେ, ମାନବ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କଲେ। ଅନ୍ଧକାର ହଟିଗଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚେହେରା ପ୍ରଭାମୟ ହେଲା। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ସେହି ଅପୂର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଠାରୁ ପରେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଙ୍ଗ ନୂତନ ପଦ୍ମର ଲାଲିମା ଓ ସିନ୍ଧୂର ରଙ୍ଗର ଦ୍ୱାବାହାରିକ ଅଭା ଦେଖି ଭୂମି ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନୋହର ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ମହାଦେବ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହାପରେ ହର ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଶିବ କହିଲେ—ଦାନବମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦେବତା ଅଚ୍ୟୁତ ଦିବ୍ୟତା। ଏହି ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବାର ନାଉକା। ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ସଦା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ପ୍ରଭାତେ ପୂର୍ବ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଫୁଲ ମାଳା ଧାରଣ କରା ହସ୍ତପଦମାଭ ରେ ରଶ୍ମି ଛଡ଼ାନ୍ତି, ସେହି ସବିତା ଏହି ବିଶ୍ୱର କ୍ଷେମ ହେଉନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଋଷିମାନେ ଓ ମଙ୍ଗଳାକାମୀ ସମସ୍ତେ ଦିନେ ଦିନେ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଲଗାଇ ଦିନ ରଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ବେଦମାନେ ଅନ୍ତ୍ୟକାଳରେ ମଧୁର ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ସଦା ପୂଜନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଧାମରେ ହସ୍ତଉଠାଇ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ମାନବମାନେ କୁଷ୍ଠ, ଫୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ, ନଖ ବିକୃତ, କେଶ ଝଡ଼ିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କଲେ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଷୋଡ଼ଶ ବୟସର ଯୁବା ଶକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ସାମଗା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ବାହ୍ୱୃଚ ଓ ବିଧିବିଧାନରେ ନିପୁଣ ଋଷିମାନେ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞାଦିରେ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଆର୍ଯ୍ୟମାନ, ନାଗ, ପିତୃ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଦେବ, ମାନବ ଓ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଓ ଷଡ୍ରଶି ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ମାୟା ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଚାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜନ୍ତି, ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ତୀବ୍ର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ କରାଯାଏ, ଧନ-ବସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ଖାଲି ମାଟିର ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ନେଇ ଅନ୍ୟର ଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଜି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ, ମନୋହର ଭୂରୁ, ଅପୂର୍ବ ହାର ଧରି, ଉନ୍ନତ ଓ ଭରିପୁରା ସ୍ତନ ଭାରରେ ନମ୍ର ନାରୀମାନେ, କଦଳୀ ଗଛ ପରି ଭୃଦ୍ଧ ଜଂଘା, ଚକ୍ରବାକ ଶିରା ଓ ରତ୍ନମାଳା ଗଜରା, ସୁନା ଶିଖର ପରି ମୁହଁ, ଅଞ୍ଚଳ ଧାରରେ ମୁଣ୍ଡ ଢାକି ଥିବା ନାରୀମାନେ ଘରେ ମନୋହର ଭାବେ ମୃଦୁ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ପାଦେ ନୁପୁର ରଣ୍ଜିଛି—ଏମିତି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାରୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଭଗବାନ୍। ଆପଣେ ଏକାଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ରୁଦ୍ର, ମୃତ୍ୟୁ, ବରୁଣ, ଦେବେଶ୍ୱର, ସୋମ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ପରମେଶ୍ୱର, ଯଜ୍ଞ, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅଜୟ। ଯେଉଁମାନେ ସପ୍ତ ଦେବ-ଦାନବ ସେନାକୁ ଜିତି, ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆକାଶ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତାପ-ଶୀତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନି। ଯେଉଁ ଜୀବ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଅବିଚଳ ରହି, ଆପଣଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ଭୟ ହୀନ ହୋଇ, ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।