ଏକ ସମୟର କଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ମହାପର୍ବତ ମେରୁ ଅଛି, ଯାହାର ଗୁହାମାନେ ସଦା ବିଶାଳ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତଥା ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରିଚର୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏଠି ହେମଗର୍ଭ, ମହାସେନ, ମେଘସଖ ପର୍ବତ ଓ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଦାନବର ଅଧିପତି ତାଳମାଳ କରାଇଥିଲେ। ସେଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳରେ ଆବୃତ ଥିବା ବୈଖାନସ ହ୍ରଦ ଓ ମାନସ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯାହା ହଂସ ଓ ବକମାନେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ ଦାନବ ତାଳମାଳ କରାଇଥିଲେ। ତିଏଠି ତିନୋଟି ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁମାରୀ ନଦୀ ଥିଲା, ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସ୍ନୋପାତରେ ଆବୃତ ଥିଲା। ଉଶୀରବୀଜ ପର୍ବତ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ରାଜା ଭଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ, ପ୍ରଜାପତି ପର୍ବତ ଓ ପୁଷ୍କର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଥିଲେ। ଏଠି ଦେବାଭ ପର୍ବତ, ବାଲୁକାପର୍ବତ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପର୍ବତ (ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ପର୍ବତ) ଓ ଧୂସର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ପର୍ବତ, ଦେଶ, ଜନମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ତାଳମାଳ କରାଯାଉଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁଲୋକର ପୁତ୍ର କପିଲ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରବାନ୍ ମଧ୍ୟ ତାଳମାଳ ହେଉଥିଲେ। ଆକାଶର ବାସିନ୍ଦା, ରାତିର ପୁତ୍ରମାନେ, ପାତାଳର ଗଭୀରରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ତାଳମାଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହା ସହିତ, ମେଘ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦଳ, ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଉପରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଳମାଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦଣ୍ଡ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିବା, କ୍ରୁର ମୁହଁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଜୟ କଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ବର୍ଷା ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କ ବେଗ ବାୟୁବେଗ ସମାନ। ଦିତିର ପୁତ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଅହଂକାରରେ ନରସିଂହଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସିଂହ ରୂପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିରି ମାରାଗଲେ। ଓଁକାର ଧ୍ୱନିର ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ନିହତ ହେଲେ; ଏହି ଘଟଣା ସହିତ ଭୂମି, କାଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିଗବଳୟ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରମାନେ ଦିତିର ପୁତ୍ର ବିନାଶ ପରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲେ। ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦ ରେ ଆଦିପୁରୁଷ, ନିତ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ଏ ଭଗବାନ, ଆପଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ନରସିଂହ ରୂପ..." ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ଆପଣେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ଆପଣେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବିନାଶୀ ମୂଳ; ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ସାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହା ହୋମ।" "ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ମହା ଯଶ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ, ପରମ, ପୁରାତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ, ମହା ତପସ୍ୟା, ପରମ ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ।" "ପରମ ଯଜ୍ଞ, ମହା ହବି, ପ୍ରଥମ, ପରମ, ପୁରାତନ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହ, ମହାବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଯୋଗ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣୀ।" "ପରମ ଗୁପ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପ୍ରଥମ, ପରମ, ପୁରାତନ।" ଏପରି ସ୍ତୁତି କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଢୋଲ ବାଜିଲା, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ହରି, ଭଗବାନ, ଦୀପ୍ତିମାନ ନରସିଂହ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଚାନ୍ଦ୍ରବଦନ ଧାରଣ କରି, କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ଆଠଟି ଚକ୍ର ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚଲିଗଲେ। ଅପ୍ରକଟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଉଁପରେ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: "ଆପଣ ନରସିଂହଙ୍କର ମହିମା ଅତି ଚିତ୍ରରେ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଭବ ଓ ଭୈରବଙ୍କ ମହିମା କଥା କହନ୍ତୁ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କର ପରମ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅନ୍ଧକ, ସ୍ନିଗ୍ଧ କାଜଳ ଗଠିକା ପରି ଶ୍ୟାମ।" ସେ ଅତି ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ଦେଖିଲେ ମହାଦେବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ, ତାଙ୍କୁ ଖେଳ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ଧକ ଭାବିଲେ: "ଆଜି ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଆମେ ନେବି; ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ।" "ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳା ମୋର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ହେବେ; ତାଙ୍କ ଅଧର ଓ ମୁହଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ କରିଛି।" "ଯଦି ସେ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ ହେବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ।" ଏଭାବରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଆଳୋଚନା କଲେ। ସେ ସେନା ସଜାଇ, ତାଙ୍କର ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋର ବିଜୟୀ ରଥ ଆଣ, ଯାହା ଦେବତାମାନେକୁ ଦମନ କରେ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ସମେତ, ଜୟ କରିବି; ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାକୁ ନେବି, କାରଣ ମୋର ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସକ୍ତ।" ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ, ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମେତ, କନକ ନାମକ ଦାନବଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ କାରଣ ସେ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଅନ୍ଧକ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ: "ମୁଁ ଦେବତାମାନେ, ଶଙ୍କର ସମେତ, ମାରିଦେବି।" ଦାନବକୁ ମାରିଦେବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅନ୍ଧକ ନାମକ ଅନ୍ଧ ଅସୁରକୁ ଭୟ କରି, ପଳାଇଗଲେ। ସେ ଶରଣ ନେଇ ଶିବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ କାଇଁ, କୈଳାସକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ ଦେଖି, ନମସ୍କାର କଲେ। ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସହସ୍ରନୟନ ବିନୟରେ କହିଲେ: "ଏ ଦେବ, ଅନ୍ଧକ ଦାନବରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି, କାରଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଇଛି; ସେ ମହା ଅସୁର ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣିପାରିବା ପୂର୍ବରୁ—" "ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ଯିଏ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି, ସେଠି ସେଠି ନିହତ ହେଉ; ସେ ନିଷ୍ଠୁର ଦାନବ, ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।" "ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ଦରକାର।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, "ଓ ଶତକ୍ରତୁ, ଭୟ କରନି।" ଏହିପରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଶିବ କୈଳାସ ଛାଡ଼ି କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଗଲେ।