ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କର ଅତୀତକାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନିବାସ ଅପୂର୍ବ ମାୟାମୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଏବଂ ଦେବଗାନ ଗାୟକମାନେ ସଭା ଗଠନ କରି ରହୁଥିଲେ, ଏବଂ ସଂଗୀତ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନିରେ ସମଗ୍ର ପରିବେଶ ମନୋହର ହୋଇଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ବିପୁଳ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଏଠାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ସୁନାର ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ଏଠାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପିତକ ପର୍ବତ ଥିଲା, ଯାହା ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ । ଏହି ପର୍ବତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଭେଦି ଚାଲିଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେହି ପର୍ବତର ବଡ ଶିଖରଗୁଡିକ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏହା ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ଢାକା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶିମାନେ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପର୍ବତ ଏକଶେ ଯୋଜନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ମେଘ ଫାଟିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ଉତ୍ତମ ପର୍ବତମାନେ ଉପରେ ପଡୁଥିଲା । ଏଠାରେ ଋଷଭ ପର୍ବତ ଥିଲା, ଯାହା ବୃଷଭ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ । କୁଞ୍ଜର ପର୍ବତ ଥିଲା—ଏହି ପର୍ବତ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ଶୁଭ ନିବାସ । ଏଠାରେ ଅଜୟ ଓ ଅପରାଜିତ ନାଗମାନେ ବସୁଥିବା ଭୂମି ବିମଳା ନାମକ ସହର, ମାଲତୀ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟପତି ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ ଭୋଗବତୀ ସହର ଥିଲା । ଏଠାରେ ମହାସେନ ପର୍ବତ, ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ, ଚକ୍ରବାନ୍ ପର୍ବତ ଏବଂ ଭାରାହ ପର୍ବତ ଥିଲେ । ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୁଭ ସହର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ନରକ ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ । ଏଠାରେ ମେଘ ପର୍ବତ ଥିଲା, ଯାହାର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ ଥିଲା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପର୍ବତ ଥିଲେ । ଏଠାରେ ମହାପର୍ବତ ମେରୁ ଥିଲା, ଯାହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯାହାର ଗୁହାଗୁଡିକୁ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଚିରକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି । ଏଠାରେ ହେମଗର୍ଭ, ମହାସେନ, ମେଘସଖ ପର୍ବତ ଏବଂ ଦାନବପତି ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଥିଲେ । ସୁନା ରୋହିତ କମଳରେ ଢାକା ଥିବା ବୈଖାନସ ହ୍ରଦ ଏବଂ ମାନସ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ହଂସ ଓ ବକମାନେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲେ । ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ, ଉତ୍ତମ କୁମାରୀ ନଦୀ, ଏବଂ ହିମରାଶି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଥିଲେ । ଉଶୀରବୀଜ ପର୍ବତ, ପର୍ବତରାଜ ଭଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ, ପ୍ରଜାପତି ପର୍ବତ, ପୁଷ୍କର ପର୍ବତ, ଦେବାଭ ପର୍ବତ, ବାଳୁକା ପର୍ବତ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପର୍ବତ ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ପର୍ବତ, ଧୂସର ପର୍ବତ ଏଠାରେ ଥିଲେ । ଏପରି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ଦେଶ, ଜନପଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଦୀ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁଲୋକର କପିଳ ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ରବାନ୍ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଅନ୍ଧକାରର ନିବାସୀ ଦିଗନିବାସୀମାନେ ଓ ପାତାଳବାସୀମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମେଘ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦଳ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଉପରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡିତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, କ୍ରୂର ମୁଖ ହୋଇ, ଦିତିର ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମେଘ ଗର୍ଜନ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ବାୟୁପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଅହଙ୍କାରରେ ନରସିଂହଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । କିନ୍ତୁ, ସିଂହନାଥ ନରସିଂହଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା, ଓଁକାର ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତିରେ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସିତ ଏବଂ ବଧ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ପୃଥିବୀ, କାଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ମହାସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ । ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରାଚୀନ, ଶାଶ୍ୱତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ—"ହେ ଦେବ, ଏହି ନରସିଂହ ରୂପ ଯାହା ଆପଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଉପରି ଓ ତଳ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୂଜିବେ ।" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ, ଅବିନାଶୀ ମୂଳ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ଗୁପ୍ତ, ପରମ ହୋମ । ପରମ ଧର୍ମ, ପରମ ଶ୍ରୀ, ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ତପ, ପରମ ପବିତ୍ର, ପରମ ମାର୍ଗ, ପରମ ଯଜ୍ଞ, ପରମ ହବି, ପରମ ଦେହ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଯୋଗ, ପରମ ବାଣୀ । ପରମ ଗୁପ୍ତ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ।" ଏପରିଭାବେ ବିଶ୍ୱପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ପରେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଗଲେ । ତାଳବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ହରି ଦେବ ଦକ୍ଷିଣ ଦୁଧ ସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ନରସିଂହ ରୂପ ଛାଡ଼ି । ପୁରୁଣା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ଆଠଚକ୍ରା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ । ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ଵରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—"ଆପଣ ନରସିଂହଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଭବ ଓ ଭୈରବଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ଶୁଣ, ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ପରମ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଥା । ଏକ ଦାନବ ଥିଲା, ନାମ ଅନ୍ଧକ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଅନ୍ଧକାର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ ହୋଇଥିଲା । ଏକ ଦିନ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଦେଖିଲା । ସେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖି, ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲା—'ଆଜି ଏହି ଦେବୀକୁ ନେଇଯିବି; ସେ ଯଦି ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ ।' ତେଣୁ ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ନାରୀ ମୋର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ହେବେ; ସେ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ତାଙ୍କର ଅଧର ଓ ଚମତ୍କାର ମୁହଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅପୂର୍ବ । ସେ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ନ ହେଲେ, ତେବେ ଜୀବନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ ।' ଏଭାବେ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କଲେ । ସେ ନିଜ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ ଏବଂ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୋର ବିଜୟୀ ଦେବଦଳ ନିବାରକ ରଥ ଆଣ ।