ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଚାଲିଥିଲା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ବ୍ରତକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ବ୍ରତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରାଯାଇଥିଲେ, ଯେତେ ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦାନର ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରୁ କୋଟିଗୁଣି ଅଧିକ ଫଳ ଏହି ବ୍ରତ ଦେଇଥାଏ । ଯେମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଏହି ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିବା ସମୟରେ ଦେହରେ ଥିବା ପାପମାନେ ଭୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥାନ୍ତି—“ଏବେ ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?” ଯେମାନେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସାମ୍ନାରେ ବାସ୍ତବ ରୂପେ ଏହି ବ୍ରତର ନିୟମ କୁ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରି ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୂଷିତତାର ନାଶ ପାଆନ୍ତି । ଏପରି ଭାବେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ବିବରଣୀ ଦେଲେ, ବିଶେଷକରି ତୁଳସୀ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଥା, ଏହା କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତୁଳସୀ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ନାରଦ, ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି ।” ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଏହା, ଗଭୀର ଗୁପ୍ତ ଗାଥା । ଏକଥା ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ମହାସାଗରପୁତ୍ର ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କଥା କହିଲେ । ଏହି ତୁଳସୀ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିନ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ଶିବଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସାଥିରେ ସେମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ଭୟଜନକ ଦଶାର ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ ଦନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଭୟଦାୟକ ଥିଲା । ଇନ୍ଦ୍ର ପଚାରିଲେ—“ଆପଣ କିଏ? ଏହି ବିଶ୍ୱନାଥ କେଉଁଠି ଗଲେ?” କିନ୍ତୁ ସେ ପୁରୁଷ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେନାହିଁ । ଏପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ—“ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଆପଣ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟାୟ କିପାଇଁ? ଏହିପରି କରିଥିଲେ, ମୁଁ ବଜ୍ରପାତ କରିବି, ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ବଞ୍ଚାଇବେ?” ଏହି କଥା କହି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର ମାଡ଼ିଲେ । ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ଗଳା ନୀଳ ହେଲା ଓ ବଜ୍ର ରାଖା ହେଇଗଲା । ତାପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦେହ ଦହିଉଛନ୍ତି ପରି ଦେଖା ଦେଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି ହସ୍ତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମାଥା ନମାଇ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—“ଦେବଦେବ ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଜଟାଧର, ତ୍ରିପୁରାରି, ଶର୍ବ, ଅନ୍ଧକନାଶକ, ନମସ୍କାର । ନିରାକାର ଓ ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁ, ଯଜ୍ଞନାଶକ ଓ ଫଳଦାତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ, କାଳଭୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମଶିରୋନାଶକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଆବାରେ ଆବାରେ ନମସ୍କାର ।” ଏପରି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରର ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏବେ ଆପଣ ଅଭିଷ୍ଟ ଵର ମାଗନ୍ତୁ । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇ, ଆପଣ ଜୀବନ କାଳେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭିବେ ।” ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—“ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ଭାଲି ଅଗ୍ନି, ଯାହା ଅପଣଙ୍କ ଭାଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଉ ।” ତାପରେ ଈଶ୍ବର କହିଲେ—“ଏହି ଅଗ୍ନି ମୋ ଭାଲର ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଏହା କେମିତି ପୁନର୍ବାର ଫେରିବ? ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେବି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିପଦ ଦେଉନାହିଁ ।” ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି ଶିବ ତାହାକୁ ହାତରେ ଧରି, ଲବଣ ସମୁଦ୍ରରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ଏଠାରେ ଏହା ଶିଶୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା, ତାଙ୍କ କନ୍ଦନ ଧ୍ୱନିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା । ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ସେଇ ଧ୍ୱନିରେ ଅନ୍ଧା ହେଲା, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଲେ । ସମୁଦ୍ରର କୋଳରେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖି, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ହସ୍ତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କଲେ । ସମୁଦ୍ର ମାଥା ନମାଇ ଶିଶୁକୁ ଆପଣଙ୍କ କୋଳରେ ରଖିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ—“ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଶୁ କାହାର?” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—“ଏହି ଶିଶୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏହି ମୋର ପୁତ୍ର । ଏହି ଶିଶୁଙ୍କ କନ୍ଦନରେ ଦେବ, ଦାନବ, ନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଏହି ଶିଶୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମାଦି କ୍ରିୟା କର ।” ଏଭଳି କହି ସମୁଦ୍ର ଶିଶୁକୁ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ଶିଶୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କମଣ୍ଡଳୁକୁ ଧରି ଜୋରେ ହଳାଇଲା । ତାହା ହଳାଇବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳ ପଡ଼ିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଃସ୍କରରେ କମଣ୍ଡଳୁ ଛୁଡ଼ାଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ କହିଲେ—“ଏହି ଜଳ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଧରାଯାଇଥିଲା ଯେଉଁଠୁ, ତେଣୁ ଏହାଙ୍କ ନାମ ହେବ ‘ଜାଲନ୍ଧର’ ।” ଏହି ଶିଶୁ ବଡ଼ ହେଇ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବେ, ତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ବ୍ୟତୀତ କେହି ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେଉଁଠିଁଠାରୁ ଏହି ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳକୁ ଯିବେ । ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଦେଲେ, ଓ ସମୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ସମୁଦ୍ର ଖୁସିରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, କାଳନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ତାପରେ କାଳନେମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ । ବୃନ୍ଦାକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପାଇ, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଜାଲନ୍ଧର ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ କଲେ ।