ଏହି କଥାର ଆରମ୍ଭରେ, କୃତ୍ୟନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଉପାସକ କୁହାଯାଏ ଯେ, ସେ ତିରିଶିଟି କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। କାରଣ, ସେଇ ସମୟରେ, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଦାନ ଦେଇ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦିନରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦାନ କରାଯାଏ, ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ କିମ୍ବା ପାଠ କରାଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିଠାରୁ, ଉପବାସୀ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟପଦାର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ୍। ତା’ପରେ ଦୁଇଟି ଚମଚ ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ ତିଲ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଆହୁତି ଦେଇବା ନିୟମ। ସେ ପରେ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଓ ପୁନର୍ବାର ଭଗବାନ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ, ଉପବାସୀ ସେଠାରେ ଏକ ନାରଙ୍ଗିଆ ଗାଈ ଓ ଯେଉଁ ଗୁରୁ ଏହି ବ୍ରତ ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କର ଜନାନୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ତା’ପରେ, ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କର ଜନାନୀଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କରି, ଏ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍—“ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ, ଭଗବାନ୍ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସପ୍ତଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ମୋ ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ, ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ଶେଷରେ, ଏହି ପୂଜା ଫଳରେ ମୋ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ ପରେ ଦୁର୍ଲଭ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉ। ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ତୃପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ଯିବା ପରେ, ଉପବାସୀ ଏହି ରତ୍ନଭୂଷିତ ପୂଜା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇବେ। ତା’ପରେ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ସହିତ ସେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବେ। କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଏହି ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି। ଏଭଳି ଯେଉଁ ଲୋକ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦାନରୁ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ଏହି ବ୍ରତ ସଠିକ୍ ଭାବେ କଲେ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟବାନ୍, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଦେହରେ ବସିଥିବା ପାପମାନେ ଭୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଯାନ୍ତି—“ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?” ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ନିୟମ କଥା ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରତକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ କରି ସମସ୍ତ ଫଳ ଓ ମଳନାଶ ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ କଥା, କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଦ୍ମପୁରାଣର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ “ସମାପନ ବିବରଣ” ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ପୃଥୁ ରାଜା ବୋଲିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୁଳସୀ ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହାର ମହତ୍ତ୍ଵ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ତୁଳସୀ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅତିପ୍ରିୟ? ସେ କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ନାରଦ, ଏହି କଥା ଆପଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ସକଳ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ।” ତା’ପରେ ନାରଦ କହିଲେ, “ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ମହାସାଗରପୁତ୍ର ଦାନବରାଜକୁ ବଧ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ। ଏହି ତୁଳସୀ ମହିମା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପ୍ରାଚୀନ ଏହି ଘଟଣା ଏପରି: ଏକଦିନ ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ। ଶିବ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚି ତାକୁଣି ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍, ଭୟଜନକ ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଆପଣ କିଏ? ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡନାୟକ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ତଥାପି ଆପଣ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ବଜ୍ର ମାରିବି, ଆପଣକୁ କିଏ ବଞ୍ଚାଇବ?” ଏହା କହି ବଜ୍ରପ୍ରହାର କଲେ। ଏହାର ଫଳରେ ସେଠି ତାଙ୍କ ଗଳା ନୀଳ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ବଜ୍ର ଛାଇଁ ହେଇଗଲା। ତା’ପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ତେଜରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହେଇ ଦେଖାଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମାଟିକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ଦେବଦେବ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଜଟାଧର, ତ୍ରିପୁରାସୁର ବଧକ, ଶର୍ବ, ଅନ୍ଧକ ନାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ନିରାକାର ଓ ଅନେକ ଆକାରର ଶମ୍ଭୁ, ଯଜ୍ଞ ନାଶକ ଓ ଫଳଦାତା, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ, କାଳଭୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମାଶିର ଛେଦକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏପରି ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିକୁ ଉପସମ୍ହାର କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏକ ଵର ଚାହ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇ ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବା।’” ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହି ଫୋରହେଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି, ଯେଉଁଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ହେଉ।” ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ଏହି ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଠି ମୋ ମାଥାର ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେଠାରୁ କେମିତି ଫେରିବ? ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂରେ ଫିଙ୍ଗିଦେବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅସୁବିଧା ହେବ ନାହିଁ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏପରି କହି ଶିବ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ହାତରେ ନିଅଁ ଓ ଲବଣ ସାଗରରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ; ଏହା ଗଙ୍ଗା ଓ ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ପଡ଼ିଲା। ଏଠାରେ ଏହା ଶିଶୁ ଆକାର ଧାରଣ କରି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା; ତାଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ମଡ଼ିଗଲା।