ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବୃତି ହେଉଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, "ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ, ଯାହା ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଥିରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଏହି ଏକାଦଶୀ ତିଥି ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ଏହି ଦିନେ ତୁମେ ମତେ ଜାଗୃତ କରିଥିଲ। ଏହି ଦିନ ସଦା ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରତ ପୁରୁଷମାନେ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପ, ଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଶ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।" ଏହିପରି ମହାପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଖଣ୍ଡରେ, "ଶଂଖାସୁର ବଧ ଉଦ୍ଧାର" ନାମକ ନବ୍ବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ପରେ, ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ସମାପନ ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ଉର୍ଜା ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ବ୍ରତୀ ବ୍ରତ ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ। ତୁଳସୀ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ଶୁଭ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର, ଯାହା ଫୁଲ, ଶୁଭ ତୋରଣ, ଚାରି ଦ୍ୱାର ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉ। ଦ୍ୱାର ଉପରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ମାଟିରେ ନିର୍ମିତ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ସୁଶୀଳ, ଜୟ, ବିଜୟ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତୁଳସୀ ତଳେ ଚାରି ରଙ୍ଗର ଅଳଙ୍କାରରେ ଏକ ରକ୍ଷାଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରିବା ଦରକାର। ଏହାଉପରେ ପାଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଘୃତପାତ୍ର ଓ ଏକ ବଡ଼ ଫଳ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଦେବଦେବ ମଧ୍ୟେ ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତୀଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳଙ୍କ ମଧ୍ୟେ ଚକ୍ରାକାରରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦିନ ଜାଗୃତ କରିଥିଲେ, ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ସେ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଥିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦେବଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଗରଣ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହ ଜାଗରଣରେ ଗୀତ ଗାଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ରାତି ଜାଗରଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ କଲେ ଏହା ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ପରି ଫଳଦାୟକ। ଏହିପରି ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଦିଗଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। କେହି ଯଦି ହରିଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାତି ଜାଗରଣ କାଳେ ବିଷ୍ଣୁ କଥା କୁହି, ବାଇଷ୍ଣବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ମୁଖେ ବାଦ୍ୟ ତାଳ ଦେଇ, ସ୍୵ଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଗାଏ, ସେ ହରିଙ୍କ ରାତି ଜାଗରଣ ଉପଲକ୍ଷେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ପ୍ରତିଦିନ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ତିରିଶି କିମ୍ବା ଯେତେ ଶକ୍ତି—ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନେ ବିଷ୍ଣୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ଯାହା ଦାନ, ହୋମ, ପାଠ କରାଯାଏ, ଅମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ବ୍ରତୀ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଚମଚରେ ତିଳ ମିଶିତ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଦେବଦେବ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ହୋମ କରିବା ଦରକାର। ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପୁନଃ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ବ୍ରତୀ ଏଠାରେ ଏକ ଗୌଁଧଳି ଗାଈ ଓ ବ୍ରତ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କର ଜନାନୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦରକାର—"ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଏବଂ ସପ୍ତଜନ୍ମର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଉ, ମୋ ବଂଶ ସ୍ଥିର ହେଉ। ମୋର ଇଚ୍ଛା ସଦା ପୂରଣ ହେଉ, ଦେହ ଶେଷରେ ଦୁର୍ଲଭ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ଲାଭ କରିପାରିବି।" ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ସେମାନେକୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଣିମାଳାଦି ପୂଜା ଦେଇବା ଦରକାର। ପରେ ବନ୍ଧୁ-ଗୁରୁ ସହିତ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାକାଳରେ ଏହି ହେଉଛି ନିୟମିତ ବିଧି। ଏହିପରି କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଯେଉଁମାନେ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ ମିଶି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ବ୍ରତ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେ ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତି ସହ ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଦେହସ୍ଥ ପାପ ଭୟରେ ଚିନ୍ତା କରେ—"ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା?" ଉର୍ଜା ବ୍ରତ ନିୟମ ଯେଉଁମାନେ ବାଇଷ୍ଣବମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରି, ଦୁଷ୍ଟତାର ନାଶ ପାଆନ୍ତି। ଏହିଭଳି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର "ସମାପନ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା" ନାମକ ପଚ୍ଚାନବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥୁ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ନିୟମ ଓ ବିଶେଷ କରି ତୁଳସୀ ତଳେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା କଥା କହିଛନ୍ତି, ଏହି ତୁଳସୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ତୁଳସୀ କେମିତି ହେଲେ? କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଆପଣ ସବୁଠୁ ଜ୍ଞାନୀ, ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।" ନାରଦ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ଦାନବେଶ୍ୱର ସାଗରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ଏହି ତୁଳସୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉଦ୍ଭବ କଥା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ମନୋଯୋଗ ସହ କର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ର କର।