ଏହି କଥାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଠାରୁ ଜାଗରଣରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେମିତି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଭକ୍ତିର ସମାରୋହ କରିଛ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛ, ତାହାର ଅପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଓ ସେଥିରେ ଅନେକ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଶଂଖ ଦ୍ୱାରା ନିତା ସମସ୍ତ ବେଦ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇଛି। ମୁଁ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି, ପୁନର୍ବାର ବେଦମାନେକୁ ଆଣିବି। ଏହି ଦିନଠାରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିସହ ବେଦମାନେ ସଦା ଜଳରେ ବିରାଜିତ ରହିବେ। ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନଠାରୁ ଜଳରେ ବସିବି, ତେଣୁ ତୁମେ ମାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ମୋ ସହ ଆସ। ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞସମାପନ ସ୍ନାନର ପରି ପବିତ୍ର କରେ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଘ୍ନରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ, ଓ ବରୁଣ, ସେମାନେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଲଭନ୍ତୁ। ଧନର ଅଧିପତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନଙ୍କର ଧନବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ। ଏମିତି ଉପାସନାରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତକୁ ଜନ୍ମଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କର। ଯେହେତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲ, ଏହି ତିଥି ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରତ ଯଦି ଠିକ୍ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମିଳେ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ—ସବୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏହା ‘ଶଂଖାସୁର ବଧ ଉଦ୍ଧାର’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟ୍ଠାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହାପରେ, ଦେବରାଜ, ନାରଦ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ସମାପନ ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ, ବ୍ରତୀ ବ୍ରତର ସମାପନ ପାଇଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ବିଧିମତ ଭାବେ ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ। ତୁଳସୀ ଗଛ ଉପରେ ଚାରିଟି ଦ୍ୱାର, ଫୁଲ ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମଙ୍ଗଳମୟ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାରରେ ଦିଆ ପିଣ୍ଡରେ ପୂଣ୍ୟଶୀଳ, ସୁଶୀଳ, ଜୟ, ବିଜୟ ନାମକ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ପୂଜିବାକୁ ହେବ। ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳେ ଚାରିପାଖରେ ଚାରି ରଙ୍ଗର ଅଲଙ୍କାରିତ ରକ୍ଷାଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ଉପରେ ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏକ ଅଘଡ଼ା ଘଡ଼ା ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଫଳ ରଖିବାକୁ ହେବ। ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ସାଗରତନୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତୀ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦିଗପାଳମାନେକୁ ମଣ୍ଡଳାକାରେ ପୂଜିବେ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଦେବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ବିଶେଷ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯିବ। ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ, ସୁନାରେ ତିଆରି ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଷୋଡଶୋପଚାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଉପକରଣ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଜାଗରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗୀତ ଗାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତଶତ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ରାତିରେ ହରିଙ୍କୁ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କଳାରେ ଯେଉଁମାନେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ହଜାର ଗାଁଁ ଦାନ କରିବା ପରି ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଭାବରେ ହରିଙ୍କ ଚରିତ୍ରକଥା ଗାଯାଏ, ଭକ୍ତମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ସ୍ବାଭାବିକ ଭାଷଣ ଓ ଉପକରଣ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଦିନର ପୁଣ୍ୟ ଦଶ ଲକ୍ଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳ ସମାନ ହୁଏ। ପୁର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତିରିଶି ଯା ବେଶି, କିମ୍ବା ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବ ଦାନ ଦେଇ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ଯାହା ଦାନ, ହୋମ କିମ୍ବା ପାଠ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ବ୍ରତୀ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଇବେ। ତା’ପରେ ଦୁଇ ଚମଚ ଦ୍ୱାରା ଦେବଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିଳ-ଦୁଧ-ଚାଉଳ ହୋମ କରିବେ। ଏହିପରି ଦାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବେ; ପୁନଃ ଦେବ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ପୂଜିବେ। ଏହାପରେ ବ୍ରତୀ ଏଠାରେ ଏକ ଶାବଳା ଗାଈ ଓ ବ୍ରତ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବେ। ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଗାଈ ଦାନ କରିବେ, ଏବଂ କହିବେ, ‘ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୋପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।’ ‘ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ସପ୍ତଜନ୍ମରେ ହୋଇଥିଲା, ସେସବୁ ନଶ୍ୱର ହେଉ, ଓ ମୋ ବଂଶ ସ୍ଥିର ରହୁ। ମୋ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହେଉ, ଶରୀର ଶେଷରେ ଦୁର୍ଲଭ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ଲାଭ କରିପାରିଁ।’ ଏପରି ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ତୃପ୍ତ କରି, ବିଦାୟ ଦେବେ; ପରେ ସେ ରତ୍ନ ଅଲଙ୍କୃତ ପୂଜା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବେ। ଶେଷରେ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଗୁରୁ ସହିତ ସେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବେ। ଏହିପରି ହେଉଛି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ସମୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଧି।