ଏକ ସମୟର କଥା, ଦାଇତ୍ୟ ରାଜା ଶଙ୍ଖା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କୁ ଦଳନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦେବତାମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ ଏଠାରୁ କଣ କରିବି?" ସେ ଏହି ଦିନ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ଦେବତାମାନେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, "ମୁଁ ସେହି ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ନେଇ ନେବି, ତେବେ ସେମାନେ ନିର୍ବଳ ହେଇଯିବେ।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଶଙ୍ଖା ଦାଇତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ସତ୍ୟଲୋକରୁ ବେଦ ସଂହିତା ଚୁରି କରି ନେଲେ। ଶଙ୍ଖା ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ବେଦମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶଙ୍ଖା ସେମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଘୁରିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସିଠାରେ ସମସ୍ତ ବେଦମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ନଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ, ନାନା ଉପହାର ନେଇ ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ପୂଜା କଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ତାହାପରେ କେଶବ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା ବରଦାତା, ହେ ଦେବଗଣ! ତୁମେ ଯେପରି ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇଛ, ମୁଁ ତୁମର ମନୋରଥ ପୂରଣ କରିବି। ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯେଉଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ବାଦ୍ୟ ହୁଏ, ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଯେପରି ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ଦେଇଛ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।" "ଶଙ୍ଖା ନିୟତ ବେଦମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଳରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରି, ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି। ଏହି ଦିନଠାରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବେଦ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞବିଧି ସହିତ ଜଳରେ ବିରାଜିତ ରହିବ। ଏହି ଦିନଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ବସିବି; ତୁମେ ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ମୋ ସହିତ ଆସ।" "ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସମାପନ ସ୍ନାନ ସମାନ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରତ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ହେ ଦେବଗଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କର; ଏବଂ ବରୁଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଦିଅ। ହେ ଧନାଧିପ, ସେମାନଙ୍କୁ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ; ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୋ ରୂପଧାରୀ ହୋଇ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" "ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବରେ କରାଯିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କର। ତୁମେ ମୋତେ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଜଗାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ତିଥି ମୋତେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରତ ଯଥାଯଥିଭାବେ କଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ।" ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦରେ, "ଶଙ୍ଖାସୁର ବଧ ଉଦ୍ଧାର" ନାମକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହିପରେ, ନାରଦ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏବେ ଆମେ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ସମାପନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ବ୍ରତୀ ବ୍ରତ ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବିଧିମତେ କରିବା ଦରକାର। ତୁଳସୀ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ଶୁଭ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ମାଳା, ଚାରିଟିଏ ଦ୍ୱାର, ଫୁଲ ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ହେଉ। ଦ୍ୱାରରେ ମାଟିରେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ସୁଶୀଳ, ଜୟ, ବିଜୟ ନାମକ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତିଆରି କରି ପୂଜା କର। ତୁଳସୀ ମୂଳର ଚାରିପାଶେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ରଖ। ସେଉପରେ ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଓ ବଡ଼ ଫଳ ସହିତ ଏକ ଘଡ଼ା ରଖ।" "ଏଠାରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସମୁଦ୍ରତନୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦିଗ୍ପାଳମାନେଙ୍କୁ ବୃତ୍ତାକାରରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଜଗାଇଥିଲେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ଦେଖିବା ଓ ପୂଜିବା ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ। ସେହି ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ବାନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର।" "ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି, ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ-ଶତ ଜନ୍ମର ପାପ ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ରାତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ମନୋରଞ୍ଜନ କରିଲେ, ଏହାର ଫଳ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ସମାନ। ଯେଉଁମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହରିଜାଗରଣ ରାତିରେ ବିଷ୍ଣୁକଥା କହି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି, ବାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୀତ ଗାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଜନାନୀ ସହିତ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।" ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରିୟ ବିଧାନ ଓ ଭକ୍ତିରେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଓ ତୁଳସୀ ବିବାହ ଉପଲକ୍ଷେ ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ।