ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖରୁ ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ସତ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେ ତିନି ଲୋକର ମୂଳ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ କାଳ ବିଭାଗ ଆପଣଙ୍କର ରୂପ । ତେବେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କିପରି ସମସ୍ତ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶୀ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲା? ଦୟାକରି ଏହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ, “ସତ୍ୟା, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ । ଏହାର ଉତ୍ତର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ । ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବେନାନ୍ଦନ ପୃଥୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଦେବମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ କରିଥିଲେ । ତାହାପରେ ନାରଦ, ଯିଏ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ ।” ନାରଦ କହିଥିଲେ, “ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଶଙ୍ଖ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ । ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ତିନି ଲୋକକୁ ଉଲ୍ଲାଟି ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ । ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦଳିଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳଙ୍କର ଶକ୍ତି ହରଣ କରିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦାନବଙ୍କ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଲୁଚି ରହିଲେ । ଏଭଳି ଅଗମ୍ୟ ଗୁହାରେ ଦେବତାମାନେ ଶଙ୍ଖଙ୍କ ଅଧୀନ ରହୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବ ମନମତା ଘୁରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଶଙ୍ଖ ଭାବିଲେ— “ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଶକ୍ତିହୀନ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆଉ କିଛି ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଏବେ କ’ଣ କରିବି? ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିଲି ଯେ, ଦେବମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କରୁ ସେଇ ବେଦ ନେଇ ନେବି, ତେବେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଇଯିବେ ।” ଏଭଳି ଭାବି, ଶଙ୍ଖ ଦେଖିଲେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୟନରତ, ତେଣୁ ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସତ୍ୟଲୋକରୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଚୁରି କରି ନେଲେ । ଶଙ୍ଖଙ୍କ ଭୟରେ ସେ ବେଦମାନେ ଯଜ୍ଞମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଜଳରେ ପଳାଇଗଲେ । ଶଙ୍ଖ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ବେଦ ଖୋଜୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକାଠି ମିଳିଲେ ନାହିଁ । ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ଉପାୟ ଚାହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, ପୂଜା ଓ ଉପହାର ନେଇ ଭୈକୁଣ୍ଠ ଧାମକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ଦେବମାନେ ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ । ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନେଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାରେ ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ନମସ୍କାର କଲେ । ତେବେ କେଶବ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ତିଆରି, ଦେବଗଣ । ତୁମେ ଯେପରି ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ କରିଛ, ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି । ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ଜଗାଇଲେ, ସେଇ ଦିନରୁ ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ହେବେ ଓ ମୋର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇବେ । ତୁମେ ଯେପରି ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଦେଇଛ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହେବ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇବ । ଶଙ୍ଖ ନେଇଥିବା ବେଦମାନେ ଏବେ ଜଳରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି, ବେଦମାନେକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି । ଏହି ଦିନଠାରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବେଦମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞବିଧି ସହିତ ଜଳରେ ବସିବେ । ଏଠାରୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜଳରେ ବସିବା; ତୁମେ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ମୋ ସହ ଆସ । ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞାନ୍ତ ସ୍ନାନର ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ନିୟମ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ । ମୋ ଆଦେଶରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବା; ବରୁଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ, ପଉତ୍ର ଦିଅ । କୁବେର, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ଧନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା; ଏହିପରି ମୋର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ, ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରରେ କରାଯିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଗୌରବ କର । ତୁମେ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ମୋତେ ଜଗାଇଥିଲା, ତେଣୁ ଏହି ତିଥି ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ ହେଲା । ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରତ ଯଦି ନିୟମରେ କରାଯାଏ, ତେବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମିଳେ; ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ ସଦା ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ ।” ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ପୁନି ଏକଥରେ, ନାରଦ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉର୍ଜା ବ୍ରତର ସମାପନ ବିଧି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି । ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଏହି ବ୍ରତର ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଓ ବ୍ରତର ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଏ । ତୁଳସୀ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ଶୁଭ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାରେ ତୋରଣ, ଚାରିଟିଏ ଦ୍ୱାର, ପୁଷ୍ପ ଓ ଚାମର ସହ ଶୋଭିତ କରିବା ଦରକାର । ଦ୍ୱାର ଉପରେ ମାଟିରେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ସୁଶୀଳ, ଜୟ, ଓ ଵିଜୟ ନାମକ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ । ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳେ ଚାରିପଟେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ଆଲଙ୍କୃତ ରକ୍ଷାଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରିବା ଦରକାର । ସେଉପରେ ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଘଟ ଓ ବଡ଼ ଫଳ ଯୋଡି ରଖିବା ଉଚିତ । ଏଭଳି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଓ ତୁଳସୀ ବ୍ରତର ମହିମା, ପୂଜା ବିଧି ଓ ଏହାର ପାଳନ ପାଇଁ ଦେବମୁନିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ନିୟମ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ ।