ପ୍ରିୟା, ମୋତେ ଦୁଇଟି ଉପବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଉପବାସ ମଣିଷଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସହିତ ସନ୍ତାନର ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। କର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳା ରାଶିରେ ଥିବା ବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଘରକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଚେଁଟି କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ସ୍ଵସ୍ତିକ ଦିଅନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି। କର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ, ରାତି ଜାଗରଣ, ଦୀପ ଦାନ ଓ ତୁଳସୀ ବନର ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାନ୍ତି। କର୍ତ୍ତିକରେ ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡିକ ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେବେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଠାରୁ ଏହି କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ କଣ ହେବ? ଏଭଳି ଭାବରେ, ଗୁଣବତୀ ଏକ ର୍ଷରୁ ଏକ ର୍ଷ ସଂଖଳା ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏକ ଦିନ, ବୟସ ଓ ଜ୍ୱରରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଗୁଣବତୀ ଦୁଃଖରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଦୁର୍ବଳ ଶରୀରରେ ଯାଇଥିଲେ। ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଠଣ୍ଡାରେ କାମ୍ପି କାମ୍ପି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ତଳକୁ ଅସୁରିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ରଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଦେବତାମାନେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ଧରି, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜରେ ସଜିତ, ଆକାଶରୁ ଅବତରଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ଗୁଣବତୀଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ, ଚାମର ଝାପି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନେଇଗଲେ। ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ଗୁଣବତୀ କର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସର ଫଳରେ ମୋର ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଅବତରିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମୋ ସହିତ ଆସିଲେ। ଏହି ଯାଦବମାନେ, ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋର ସମସ୍ତ ସାଥୀ; ତୁମର ପିତା ଦେବଶର୍ମା, ଏହି ରାଜା ସତ୍ରାଜିତ। ଚନ୍ଦ୍ରଶର୍ମା ଥିଲେ ଅକ୍ରୂର; ତୁମେ, ଶୀଳବତୀ ଓ ଶୁଭା, ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ, କର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସର ଫଳରେ ମୋର ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ମୋର ଦ୍ୱାରେ ତୁମେ ଏକ ତୁଳସୀ ବନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମ ଗୃହଦ୍ୱାରରେ ଏହି କାମନାରୁପୀ ବୃକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ। କର୍ତ୍ତିକରେ ତୁମେ ଯେ ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ, ଗୃହ ଓ ଶରୀରରେ ରଖିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ପାଖରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁ ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ପତିର ରୂପରେ, ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ତାହା ତୁମକୁ ମୋର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଆଣିଛି। ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ କର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସ କରିଥିଲେ, ଏହି ଫଳରେ ତୁମେ କେବେ ମୋ ଠାରୁ ଅଲଗା ହେବା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ କର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଉପବାସରେ ନିରତ ଲୋକମାନେ ମୋ ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋତେ ତୁମ ପରି ଉଲ୍ଲାସ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସର ଏକ ଅଂଶ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରେ, ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଏପରି ଶୁଣି, ସତ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ମହିମା ଜାଣି ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତିନି ଜଗତର ମୂଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, କହିଲେ— ଏଭଳି ମହାପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ, ପଚାସ ହଜାର ପଦ୍ୟ ଅଂଶରେ, କର୍ତ୍ତିକର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନନା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟାଭାମାଙ୍କ ଆଳୋଚନାରେ, ଏହି ଏକାନବେ ଅଧ୍ୟାୟ, 'ସତ୍ୟାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବିବର୍ଣ୍ନନା' ନାମକ। ଏପରେ, ସତ୍ୟା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ କାଳ ତୁମ ରୂପ, ତେବେ କର୍ତ୍ତିକ କିପରି ସମସ୍ତ ମାସରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?" "ତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରିୟ, ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତିକ ପ୍ରିୟ; ଏହି କାରଣ କହିଦିଅ।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: "ସତ୍ୟା, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଭଲ; ଏବେ ମନ ଦେଇ ପ୍ରଥୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନାରଦଙ୍କ ଆଳୋଚନା ଶୁଣ।" ପ୍ରଥୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ନାରଦ କର୍ତ୍ତିକର ମହିମାର କାରଣ କହିଥିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ: "ପୂର୍ବକାଳରେ ଶଂଖ ନାମକ ଏକ ଦୈତ୍ୟ ଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରର ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ବିନ୍ଦୁ କରିବା ଶକ୍ତି ଥିଲା। ସେ ଦେବତାମାନେ ଜୟ କରି, ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧିକାର ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନେର ଶକ୍ତି ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭୟରେ, ଦେବତାମାନେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡର ଗୁହାରେ ରହିଥିବାବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ମନମାନେ ଚଳିଥିଲେ। "ମୁଁ ଦେବମାନେର ଅଧିକାର ନେଇ, ସେମାନେକୁ ଜୟ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏଯାଁ ଶକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି; ଏବେ କି କରିବି?" "ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିଲି, ଦେବମାନେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି; ଏହା ନେଇ ଦେବି, ତେବେ ସେମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ହେବେ।" ଏଭଳି ଭାବି, ଦୈତ୍ୟ ଶଂଖ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଘୁମେଇଥିବା ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟଲୋକରୁ ବେଦ ନେଇଲେ। ସେ ନିଏଥିବା ବେଦ ଭୟରେ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଲୁଚିଗଲେ। ଶଂଖ ସେମାନେକୁ ଖୋଜି, ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚି, କେଉଁଠି ଏକାଠି ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ, ନେଇ ନିବେଦନ, ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ, ଦେବମାନେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ପୂଜା କରିଲେ। ତେବେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ସୋଳ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ପଡି, କେଶବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୁଁ ଦେବମାନେ, ଆଶୀର୍ବାଦଦାତା। ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁ ତାହା ଦେବି।" ଏଭଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟାଭାମାଙ୍କ ଆଳୋଚନାରେ, କର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ଓ ଉପବାସର ଅସୀମ ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ନନା ହୋଇଛି।