ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନା ଅସହାୟ ହୋଇପଡିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ମାତ୍ର ଅଦମ୍ୟ ଶୌର୍ୟ ଓ ଅଚଳ ଧୈର୍ୟ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଲେ। ସେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହୋଇ, ଅପାର ସହିଷ୍ଣୁତା ଦେଖାଇଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣି, ମେଘମାଳା ପରି କଳା ଦେହ ନେଇ, ସେ ସମୟକୁ ଅବଲୋକନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବାସୁର ସଂଘର୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ହରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଠାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ, ଉତ୍ତେଜିତ ଶକ୍ତି ସହିତ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ମାୟାକୁ ଦୂର କଲେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମାୟାକୁ ଅଗ୍ନି ଦହି ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା, ବାୟୁ ଅଗ୍ନି ସହିତ ପୂରିତ ହେଲା। ଯୁଗାନ୍ତରେ, ଯେମିତି ଅଜ୍ଞାନରେ ବିହ୍ୱଳ, ସେମାନେ ଦୈତ୍ୟ ସେନାକୁ ଦହିଦେଲେ; ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଚଳିଲେ, ପରେ ଅଗ୍ନି ବାୟୁଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦୈତ୍ୟ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଘୁରି ଘୁରି ଯାଉଥିଲେ, ଉଠୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭସ୍ମ ହେଉଥିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଉଡୁଥିବା ରଥମାନେ ବାୟୁର ଝୋକାରେ ଚାରିଦିଗରେ ପଡିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ମାୟା ନାଶ ପାଉଥିବାବେଳେ, ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଥିଲା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ବିଜୟ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଦେଖି ‘ବାହ୍! ବାହ୍!’ ବୋଲି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହିବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଉଥିଲା, ଧର୍ମ ବ୍ୟାପ୍ତି ପାଉଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଉଭା ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ବନ୍ଧନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରୁନଥିଲା, ଅଗ୍ନିକୁ ଅହର୍ନିଶ ହୋମ କରାଯାଉଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ବଳିଦାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଖୋଲା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଦିଗବାରି ଶାନ୍ତ ଓ ସମତୁଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଅଧର୍ମ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନଥିଲା, ଦେବପକ୍ଷ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟପକ୍ଷ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ଧର୍ମ ତିନି ପାଦ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା, ଅଧର୍ମ ଏକ ପାଦ ରହିଥିଲା, ମହାଦ୍ୱାର ଖୋଲା ଥିଲା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପଥ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିଲା। ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ରାଜାମାନେ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଦମିତ ହୋଇଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସଂପାଦିତ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ସମୟରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର ହେଉଥିଲା ଏବଂ ବିଜୟ ଲାଭ ହେଉଥିଲା। ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୟଙ୍କର ଆତଙ୍କ ଶୁଣି, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କାଳନେମି ନାମକ ଏକ ଦୈତ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ମୁକୁଟ ଚମକୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ଗହଣା ଓ ବାହୁବନ୍ଦ ଝଙ୍କାର ଦେଉଥିଲା। ସେ ମନ୍ଦରାଚଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ଶତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଶତ ବାହୁ ଓ ଶତ ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା। ସେ ଶତ ଶିର ନେଇ ଉଭା ଥିଲେ, ପର୍ବତର ଶତ ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ, ତାଙ୍କ ମହାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଧୂମ୍ର, ଦାଢ଼ି କପିଲା, ଦାନ୍ତ ବାହାରିଥିଲା, ମୁହଁ ଭୟାନକ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେହ ବିଶାଳ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ମାପୁଥିଲେ, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି ମେଘକୁ ବର୍ଷା କରାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କୁଟିଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମନ୍ଦରାଚଳ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ସେ ଯେଉଁପରି ଦେବସେନାକୁ ଦହିଦେବେ ଭାବରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ। ସେ ଦେବସେନାକୁ ଧମକ ଦେଉଥିଲେ, ଦଶ ଦିଗକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ, ବିନାଶର ସମୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଶରୀରରେ ସୁତଳ ପରି ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ମୋଟା ଆଙ୍ଗୁଠି, ଲଟକୁଥିବା ଗହଣାରେ ସଜିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚଳନ କିଛି ଅସ୍ଥିର ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଉଠାଇଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କଲେ: “ଦେବତାମାନେ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦୃଢ଼ ରୁହ!” ସମସ୍ତ ଦେବତା କାଳନେମିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଚକିତ ହେଲେ, କାଳନେମି ସେମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କାଳନେମିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ସବୁକିଛି ଗ୍ରସଣ କରୁଥିଲେ, ତିନି ପଦ ନାରାୟଣ ପରି ବିଶାଳ ପଦକ୍ରମରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ। ପୁନର୍ବାର, ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଅଧିକ ଶୋଭା ଏବଂ ବଳ ସହିତ ଆଗେଇଲେ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ ହଲେଲେ ବାୟୁରେ ଫଫୁଲି ଉଡୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ। ଦୈତ୍ୟ କାଳନେମି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଘୂରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମନ୍ଦରାଚଳ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଚମକୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ, କାଳନେମି ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଏକ କାଳରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବଳଶାଳୀ ଆସୁର କାଳନେମି ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପରେ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ବଢ଼ିଗଲା। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖି, ଦାନବପତିମାନେ ଉଠି ଦଢ଼ ହେଲେ, ଯେପରି ସେମାନେ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଗଲେ। ଭୟ ଓ ଆତଙ୍କ ରହିଲା ନାହିଁ, ମାୟା, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ବିଜୟୀ ହେଉଥିଲେ। ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତ୍ରୁଟିହୀନ ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।