ଜଳର ଦୁଇ ଦେବତା—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ—ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ମାୟାକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ ଦମନ କରିଦେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜଳିଗଲେ, ବରୁଣଙ୍କ ନାଗପାଶରେ ପଡିଯାଇ ସେମାନେ ଗଭୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡିଲେ; ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ସେମାନେ ଏକାଉଁ ହେଉଥିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ତଳେ ପଡିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ତୁଷାରରେ ଆଛାଦିତ ହେଇ, ଅଗ୍ନିର ତାପ ନଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦାନବମାନଙ୍କ ମାୟାର ଅଧିପତି ମାୟା, ଆକାଶରେ ନିଆପାଶରେ ବାନ୍ଧା ଏବଂ ଶୀତଳ କିରଣରେ ଆଛାଦିତ ଦାନବମାନେ ଦେଖିଲେ। ତେଣୁ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ, ଶସ୍ତ୍ର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ଚଟାଣ, ଗୁହା ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେ ମାୟାରେ ସିଂହ ଓ ବାଘର ଦଳ, ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ଏବଂ ବାତାସରେ ଗଛ ଉଡ଼ୁଥିଲା। ଏହି ମାୟା, 'ପାର୍ବତୀ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମାୟାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଦେବମାନେ ଅଭିଲାଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମାୟା ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କଲେ। ତଳୱାରର ଶବ୍ଦ, ପଥରର ବର୍ଷା, ଗଛର ପତନର ଧ୍ୱନିରେ ପାର୍ବତୀ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଦାନବମାନେ ପୁନଃ ଶକ୍ତି ଦେଲେ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ମାୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ରେ ଭରି ଭୟାନକ ଭାବେ ଉତ୍ପାତ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଗଛ ଦଳରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେନି; ତାଙ୍କ ଧନୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗଦାଧରୀ ଦେବତା ଛଡ଼ା, ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶକ୍ତ ହେଇଗଲା; ସେ ଗଦାଧରୀ ଦେବତା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କଦାପି ଅସ୍ଥିର ହେଲେନି। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଗଦାଧରୀ, ଧୈର୍ୟ ରଖି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେନି; ସମୟ ଜାଣି, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଗଭୀର ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହରି ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁକୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପଠାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ମାୟାକୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ପାର୍ବତୀ ମାୟା ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଗଲା, ଭସ୍ମ ହେଇ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲା, ବାୟୁ ଅଗ୍ନିରେ ଭରିଗଲା। ବିପ୍ଳବ ଶେଷରେ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଅଗ୍ରଜ୍ଞାତ ଭାବରେ ଜଳାଇଦେଲେ; ଏଠି ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଚଳିଗଲା, ପରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଳିଗଲା। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଘୁଞ୍ଚି ଖେଳ କରି, ଉଠୁଥିବା ବା ପଡିଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉଡ଼ୁଥିବା ରାଜମହଳ ବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଭାଗିଗଲା, ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା। ମାୟା ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଗଦାଧରୀ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, ତିନି ଲୋକ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ!' ବୋଲି କୁହିଲେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁଯୁକ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପରାଜୟରେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା, ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି, ଚନ୍ଦ୍ରର ଅପରାଜିତ ପଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିବା, ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା, ଜନମାନେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରୁନଥିବା, ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ ହେଉଥିବା, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଚମକୁଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଖୋଲିଥିବା, ଲୋକପାଳମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା, ଦିଗ ଏକତ୍ର ହେଇଥିବା, ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମ ନଥିବା, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା, ଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ହେଇବା, ଅଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ରହିବା, ମହାଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥିବା, ଉତ୍ତମ ପଥ ଅନୁସରିବା, ଜନମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା, ଆଶ୍ରମ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସୃତ ହେବା, ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା, ଲୋକ ଶାନ୍ତିରେ ରହିବା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଦମନ କରିବା, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଥିବା, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଜୟ ଆସିବା। ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟାନକ ଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୈତ୍ୟ କାଳନେମି ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ଭୂଷଣ ଓ କଙ୍ଗନ ରଣରେ ଝଙ୍କାର କରୁଥିଲା। ସେ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ବଡ଼ ଚାନ୍ଦିରେ ଆଛାଦିତ, ଏକ ଶତ ଅସ୍ତ୍ର, ଶତ ଭୁଜା, ଶତ ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା। ସେ ଶତ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼, ପାହାଡ଼ର ଶତ ଚୂଡ଼ା ପରି, ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ବିଶାଳ ହୋଇଥିଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ କେଶ ଧୂମ୍ର, ଦାଢ଼ି ପିତା, ଦାନ୍ତ ଦୀର୍ଘ, ମୁହଁ ଭୟାନକ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ବିଶାଳ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ସେ ନିଜ ଭୁଜାରେ ଆକାଶକୁ ମାପିଥିଲେ, ପାଉ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ମୁଁହରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘକୁ ଉତ୍ପାତ କରି ବର୍ଷା ଆଣିଥିଲେ। ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଚକ୍ଷୁ, ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ପ୍ରଭା, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଜଳିଦେବାକୁ ଆଗେ ଆଗେ ବଢ଼ିଆସିଲେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଭୟ ଦେଲେ, ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଛାଦିତ କଲେ, ପ୍ରଳୟ ସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁତଳ ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା ପରି ଦେହ, ମୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି, ଲଟକା ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଅସ୍ଥିର। ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ଉଠା ଶୋଭାମୟ ହାତରେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଘୋଷଣା କଲେ, 'ଦେବମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରୁହ।' ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳନେମିକୁ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭରିଗଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କାଳନେମିକୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାଲ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ନାରାୟଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏକଥାରେ, ଅସୁର କାଳନେମି ନବ ଶୋଭାରେ ପୁନଃ ଆଗେ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ପୋଷାକ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବଢ଼ିଆସିଲେ, ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର ଭରିଗଲା।