ଦାନବମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହେଲେ; ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ମାନେ ପରସ୍ପର ଭିଡ଼ିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲଢ଼ିଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଗର୍ବ ଓ ନମ୍ରତା — ସବୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆଲୋକିତ ହେଲା। ଏହାପରେ ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀମାନେ ଉପରକୁ ଝାପ ଦେଲେ, ସମସ୍ତେ ତଳୱାର ହାତରେ ଧରି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଲେ। ଗଦା, ତୀର ଓ ଧନୁଷ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ଲାଗିଲା; ଭୟାନକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ଗୋଟିଏ ସହ ଲଡ଼ୁଥିଲେ, ଏହା ସାରା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲା, ମାନେ ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ବିନାଶ ଆସିଗଲା। ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଲୋହା ଗଦା, ମୁସଳ, ଏବଂ ପର୍ବତ ଉଠାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ତଳେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆଘାତ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଭାଲାର ଆଘାତରେ, ଦିତିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଇ, ଛାତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଦେବତାମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ ମୃଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପଡ଼ିଲେ। ତୀର ବର୍ଷାରେ ହତ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅଶକ୍ତ, ଦାନବଙ୍କ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି, ସେମାନେ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା ଜୀବନ୍ତ ନ ଥିବା, ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୃତ ଦେହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଧନୁରୁ ଆସୁଥିବା ଭୟାନକ ତୀରକୁ ତାଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟି, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଶକ୍ର, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୟାନକ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାମସ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ଧକାରର ଜାଲ ବିଛାଇଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଅନ୍ଧକାରରେ, ପୁରୁହୂତଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଯାନକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମାୟାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉଡ଼ାଇଦେଲେ। ଏହି ନୀଳ ଆଲୋକ ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମୃଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପର୍ବତ ମାନେ ତାଙ୍କର ପଖା କଟିଯିବା ପରି। ଦୈତ୍ୟମାନେ ହରାଇଯିବାରୁ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନିବାସ ଅନ୍ତଃକାର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଅନ୍ଧକାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଛି। ତାପରେ ମାୟା ଏକ ଭୟଙ୍କର ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ମୌର୍ବି ଅଗ୍ନିରେ ଜାଲିଥିବା, ଯାହା ଯୁଗାନ୍ତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନେଇଆସେ। ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ଶକ୍ର ତିଆରି କରିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଦଗ୍ଧ ହେଲା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉଠିଲେ। ମୌର୍ବି ମାୟାର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଦେବତାମାନେ ଜଳିଯିବାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରସରୋବର ଜଳକୁ ପଳାଇଗଲେ। ଔର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ରଣାଶ ଦେବତାମାନେ, ଜଳିଯିବାରୁ ଶରଣ ନେବାକୁ, ବଜ୍ରଧାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଓ ବଧ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବରୁଣ କହିଲେ: "ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିପୁତ୍ର ଅତି ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସେ ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ଥିଲେ। ସେ ତେଜ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅମର ଜଗତକୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀ ମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ: 'ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଋଷିବଂଶରେ ଏଇ ପରିବାରର ମୂଳ କଟାଯାଇଛି। ତୁମେ ଏକା ଅଛ, ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମ ବଂଶର ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଧରି, ଏକା ଦୁଃଖରେ ଅଛ। ଅନେକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଋଷିମାନଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ଅଛି, ସେମାନେ ସଂଯମରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ସନ୍ତାନହୀନ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋର ପୁଅମାନେ ଥିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ତୁମେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ, ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ। ତେଣୁ, ନିଜ ବଂଶ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର, ନିଜକୁ ନିଜେ ବଢ଼ାଅ; ତୁମ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।' ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଋଷି ମନରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୁରାତନ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେମାନେ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟା, ଅର୍ଥାତ୍ ତାଳ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମାର ଗଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ, ଉତ୍କଟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରିପାରେ। ଗୃହସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋକମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ଆମ ପାଇଁ ତ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା ଅବସ୍ଥାର ଜୀବନ ଉଚିତ। କିଛି ଜଳ ଉପରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, କିଛି ବାୟୁ ଉପରେ, କିଛି ଦାନ୍ତରେ ଚବାଇଁ, କିଛି ପାଥରରେ ପିସି, ଆଉ କିଛି ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଓ କଠିନ ବ୍ରତରେ ଅଡ଼ିଗ ରହି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି।' 'ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ଉପର ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି। ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ, ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ; ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯୋଗ ବିନା କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ, ଯୋଗ ବିନା କିଛି କୀର୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି କୀର୍ତି ନାହିଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦାହକ।