ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ମନସା ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଅସୁର—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦୁହେଁ ଦୁଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟୀ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ? କମଳର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛ, ଧଳା ପଗଡି ପିନ୍ଧିଛ, ଚାରିଟି ହାତ ଅଛି। ଆମକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ, ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ବସିଛ। ଚାଲ, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା—ହେ କମଳଜ, ଆମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ!” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, “ଆମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ କିଏ ଅଛି? କିଏ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛି? କିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିଏ ତୁମର ରକ୍ଷକ, ଓ କେଉଁ ନାମରେ ସେ ପରିଚିତ?” ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ ବିଷ୍ଣୁ। ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୋତେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଜାଣ।” ମଧୁ ଓ କୈଟଭ କହିଲେ, “ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଆମଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଆମେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜସ୍-ତମସ୍ରେ ଢାକିଦେଇଛୁ। ଆମେ ଋଷିମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଧର୍ମ ଓ ଶିଳ୍ପକୁ ଆମେ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇଥାଉ, ଆମକୁ କେହି ପରାଜିତ କରିପାରେନି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବିଶ୍ୱ ଆମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା। ଆମେ ଧନ ଓ କାମନା, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଧନ-ଫଳ, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ, ମଦ, ଶ୍ରୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଆମେ ଅଛୁ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ କାମନା, ସେଠି ଆମର ଅନୁଗ୍ରହ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ପୂର୍ବରୁ ଦୁହେଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲ। ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମଗୁଣ ନିର୍ମାଣ କରି ସତ୍ତ୍ୱରେ ଶରଣ ନେଇଛି। ଯିଏ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ମନ ରଖେ, ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଯିଏ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ; ସେଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସେଇ ଭାସୁଦେବ ତୁମର ବିନାଶ କରିବେ। ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ—ନାରାୟଣ ତାଙ୍କର ହାତରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ଦୁହେଁ ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିଲ। ତୁମେ ଦୁହେଁ ମୋଟା ପକ୍ଷୀ ପରି ଏଠାରୁ ଏଠାକୁ ଘୁରୁଥିଲ। ପରେ ଶାଶ୍ୱତ ଭାସୁଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଉପସ୍ଥାନ କଲ। ଦୁହେଁ ଶିର ନମାଇ ପଦ୍ମନାଭ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲ, କହିଲେ, ‘ଆମେ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଭାବେ ଜାଣୁଛୁ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ପରମପୁରୁଷ। ଆମର କାରଣ ତୁମେ, ବୁଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଅଚ୍ୟୁତ ଦୃଷ୍ଟି, ତୁମେ ଶତ୍ୟ, ଏହିପରି ଆମେ ତୁମକୁ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ବୁଝୁଛୁ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବ, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛୁ, ତୁମେ ଅଚ୍ୟୁତ ଦୃଷ୍ଟି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’” ପରମେଶ୍ୱର କହିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁର, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଛ? ତୁମ ପ୍ରାଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି—ପୁଣି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି?” ମଧୁକୈଟଭ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଆମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଅ। ଏବଂ, ହେ ତପସ୍ବୀ, ଆମେ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ଏହା ହେବ; କଳି ଯୁଗରେ ଏହା ଘଟିବ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହିପରି ହେବ; ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।” ଏପରି ଭାବେ ଦୁଇ ମହାସୁରଙ୍କୁ ବର ଦେଇ, ସଂସାରର ଧାରକ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ର ଅବତାର ଏହି କଜଳବର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉରୁ ଉପରେ ଦଳି ନଷ୍ଟ କଲେ। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କମଳର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ବଡ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଦିପ୍ତିମାନ ହେଇ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି, ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଭାବେ ଏଠିକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ କପିଳ—ଯିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଚାର୍ୟ ଓ ମହାନ୍ତ ଆତ୍ମା—ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମହାଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କଥା କହିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ବିଶ୍ୱରେ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶିରୋମଣି, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ବ୍ରହ୍ମବେଦର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଏକ ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ନିଜରୁ ଓ ପୃଥିବୀରୁ ଜନ୍ମିତ। ତା’ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିତ ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ମନସା ସୃଷ୍ଟି। ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସେ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, କଣ ସେବା କରିବି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ କପିଳ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତୁମେ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ। ତୁମେ ଯାହା କହ, ତାହା କର, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ସେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; କ’ଣ କରିବି?” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଠାର ରୂପରେ ଅଛି—ସେହି ପରମ, ସତ୍ୟ, ଅମୃତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ମରଣ କର।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ; ସେଠି ପହଁଚି, ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ଏପରି, ବ୍ରହ୍ମା ମନୋବୃତ୍ତିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ, ଭୁଵର୍ ନାମକ ଲୋକ, ମହାସଂକଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୁନି ସେ ପୁତ୍ର କହିଲେ, “ପିତାମହ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”—ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେଇ ଦୁଇ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଏପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ନେଲେ, ପ୍ରଭୁ ତୃତୀୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯିଏ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି, ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି, ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ଶଂଭୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।