ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସଂସାରରେ ଆପଣ କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ? ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି ରହିପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ?” ତାହାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ହେଉଛି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସଂହାରକ; ମୋର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ, ମୋର ମୁଁହରେ ବ୍ରହ୍ମ ରହିଛି; ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ଯଜ୍ଞ ଗ୍ରାହକ, ସାତ ସାତଙ୍କ ସହିତ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ଥାନ, ଶକ୍ର; ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବର୍ଷ; ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସାଂଖ୍ୟ; ଏବଂ ମୁଁ କାଳାନ୍ତରର ଚକ୍ର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେବତାମାନେ; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ସେଷ; ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଗରୁଡ଼। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିମନ୍ତେ ମୁଁ କାଳ ନାମକ ମୃତ୍ୟୁ; ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ଆଶ୍ରମ ରହିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ତପସ୍ୟା। ମୁଁ କରୁଣା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁଣ; ମୁଁ କ୍ଷୀରସାଗର, ବିଶାଳ ଜଳରାଶି; ଯାହା କି ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ତାହା ମୁଁ ଏକା, ଏବଂ ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ, ମୁଁ ଯୋଗ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ନାଥ। ମୁଁ ପ୍ରକାଶ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ; ମୁଁ ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ତାରା ଓ ଦଶ ଦିଗ। ମୁଁ ବର୍ଷା, ମୁଁ ସୋମ, ମୁଁ ମେଘ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମୁଁ ପୁରାତନ, ପରମ, ଏବଂ ଶରଣ୍ୟ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ରହିବ, ମୁଁ ସେସବୁର ସାର; ହେ ମୁନି, ତୁମେ ଯାହା ଦେଖ, ଯାହା ଶୁଣ, ସେସବୁ ମୋତେ ଜାଣ। ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭରେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ଧର୍ମକଥା ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲା; ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମୋର ଶରୀରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ମୋତେ, ମୁର ଶତ୍ରୁ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକତା ଭାବେ ଜାଣ; ମୁଁ ଏକା ଅକ୍ଷର, ତିନି ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ। ପରମ ଓଁ, ତିନି ପ୍ରୟୋଜନ, ପରମାତ୍ମାର ପ୍ରକାଶ—ଏହି ସବୁ ପୁରାତନ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାର୍ଷି ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଁହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ତାଁହାଁକର ପେଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ଅବିନାଶୀ ହଂସଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ; ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ ଓ ବିବିଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ମହାସାଗରରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଚଳିଚଳି, ହଂସ ନାମକ ପ୍ରଭୁ ସମୟର ଧାରାରେ ସୃଷ୍ଟି କରି ଏବଂ ଜଗତରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ; ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଢାକି, ଜଳର କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମହାସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ; ସେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳରେ ଲୟ ହେଉଛି। ସେଇ ଜଳରେ ମିଶିଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଆକାଶହୀନ ଶୂନ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ ଜଳକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି ସାଗରକୁ ହେଳାଇଲେ। ତାପରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୁଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଧ୍ୱନି ଅନୁସାରେ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷୁଭା ମିଳି ବାୟୁ ବିକଶିତ ହେଲା; ଶକ୍ତି ଓ ବେଗରେ, ବାୟୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍କୁଳିତ କଲା। ଏହିପରି ଚର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଜଳରୁ ମହାପ୍ରଭୁ ଵୈଶ୍ୱାନର ଅନ୍ଧକାର ମାର୍ଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ତାପରେ ଅଗ୍ନି ଏହି ବିପୁଳ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ; ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଭେଦି ଆକାଶ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ତାଙ୍କର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଅମୃତ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ମୁଖରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ। ତାପରେ ଘସାଘସିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିବିଧ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଚାରିଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର, ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତପଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା; ହରିଙ୍କୁ ପରମ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଯୋଗ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଥିବାକୁ ଜାଣି, ଯୋଗ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାତା ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର। ଏହିପରି, ସେଇ ମହାସାଗରରେ, ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ନିୟମିତ ଭାବେ ଜଳ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ। ସେଠାରୁ ତିନି ନାଭିରୁ ଏକ କମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହାର ହଜାର ପାତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପ। ସେଇ କମଳ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋଭାମୟ ପତ୍ରରେ ଶୁଭିତ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁଖ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ, ଅନେକ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତ ତେଜର ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୃଥିବୀର ଚିହ୍ନରେ ଆବୃତ। ଏହି କମଳକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ପୃଥିବୀର ପରମ ରୂପ କୁହାଯାଏ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି କମଳକୁ ନାରାୟଣରୁ ଉଦ୍ଭବ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଏହି କମଳକୁ ରସା ଦେବୀ, ଭୂଦେବୀ କୁହାଯାଏ; ଏହି କମଳର ମୂଳ ତନ୍ତୁମାନେ ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି ପର୍ବତମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ହିମବତ, ନୀଳ, ମେରୁ, ନିଷଧ, କୈଳାଶ, ଶୃଙ୍ଗବତ୍, ଏବଂ ଗନ୍ଧମାଦନ।