ମହାଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏପରି ବ୍ୟବହାର ମୋ ପ୍ରତି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ବଡ଼ ସ୍ନେହରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କହନ୍ତି। କିଏ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ, କିଏ ମୋତେ ଏ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ଚାହେ? ମୋ ଜୀବନ କ’ଣ ଅପରାଧ ହୋଇଛି?” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମାଧୁସୂଦନ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ପିତା, ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ହୃଷୀକେଶ; ପୁରାତନ ଜୀବନଦାତା ମୁଁ—ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସୁନାହଁ? ତୁମର ପିତା ଋଷି ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି ମୋତେ ପୂଜିଥିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ତପୋଜ୍ଵଳା ହୋଇଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦେଇଥିଲି, ଏକ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି। ଏହି ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମା ସହ ଏକତା ପାଇଁଛି?” ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଲା, ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର କଲେ। ନାମ ଓ ବଂଶ କୁହି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭକ୍ତି ସହ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାହାପରେ ସେ କହିଲେ, “ଓ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଏହି ତୁମର ମାୟାକୁ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ—ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ରୂପେ ତୁମେ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଉଛ? ଏବଂ, ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କି ନାମରେ ଜଗତରେ ପରିଚିତ? ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବାକୁ ତୁମେ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଆଉ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ?” ତାହାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ମୁଁ ନାରାୟଣ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ସଂହର୍ତ୍ତା; ମୋର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ପାଦ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ, ମୋ ମୁଁହରେ ବ୍ରହ୍ମ ଭରିଛି; ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ସପ୍ତ ସପ୍ତ ସହିତ ହବିଘ୍ନାତା। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ, ଶକ୍ର; ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷ; ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାଂଖ୍ୟ୍ୟ; ଏବଂ ମୁଁ ସଂହର୍ତ୍ତକାଳ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଦେବତା; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶେଷ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗରୁଡ଼। ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାଇଁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହାକୁ କାଳ କୁହାଯାଏ; ଆଶ୍ରମବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ମୁଁ। ମୁଁ ଦୟା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ମୁଁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ବିଶାଳ ଜଳରାଶି; ଯାହା କି ସତ୍ୟର ସାର, ସେମାନେ ମୁଁ, ମୁଁ ପ୍ରଜାପତି। ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ୍ୟ, ମୁଁ ଯୋଗ, ମୁଁ ପରମ ପଦ; ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନର ନାଥ। ମୁଁ ଆଲୋକ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ; ମୁଁ ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଦଶ ଦିଗ। ମୁଁ ବର୍ଷା, ମୁଁ ସୋମ, ମୁଁ ବଦଳ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ପୁରାତନ, ପରମ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ମୁଁ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ହେବି; ତୁମେ ଯାହା ଦେଖ, ଶୁଣ, ଅନୁଭବ କର, ସେ ସବୁ ମୁଁ। ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ ଏଉଁ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭଲଭାବେ ବୁଝ। ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦ ରେ ଭରିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମୋ ଶରୀରରେ ବିରାଜିତ। ମୁଁ ମୂରାରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦ୍ୱୟର ଏକତ୍ୱ; ମୁଁ ଅକ୍ଷର ଓଁ, ତ୍ରିଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଓ ପିତାମହ। ପରମ ଓଁ, ତ୍ରିବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରକାଶ—ଏହି ସବୁ ପୁରାତନ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାମୁନି ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଁହ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଅମର ହଂସଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ ଓ ବିବିଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରେ ହଂସ ନାମକ ଭଗବାନ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସୃଷ୍ଟି କରି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ହେଉଥିଲେ; ଏବଂ ପରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଜଳକମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ୱଶରୀରକୁ ଢାକି, ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମା ମାନବ ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଲୟ ନିମିତ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶହୀନ ଶୂନ୍ୟରେ, ବିଶ୍ୱ ବିଲୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଭଗବାନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ। ତା’ପରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଧ୍ୱନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଭିତରେ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ପାଇ ବାୟୁ ବଢ଼ିଲା; ଶକ୍ତି ଓ ବେଗରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ପାତ କଲା। ଏହିପରି ଉତ୍ପାତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ଧକାର ମାର୍ଗରେ ବଡ଼ ଭଗବାନ ବୈଶ୍ୱାନର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ; ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଛିଦ୍ରିତ ହେଲେ, ଆକାଶ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ତାଙ୍କର ଏହି ତେଜ଼ରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଅମୃତ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଚିହ୍ନରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତା’ପରେ ଘଷଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଭୂତ ଉଦ୍ଭାସକ, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖିଲେ। ଏହି ଭୂତମାନେ ଦେଖି, ଭଗବାନ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବିବିଧ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଏହିପରି ହଜାର ଚତୁର୍ଯ୍ୟୁଗର ଚକ୍ର ଅନୁସୂଚୀତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଧ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଅନୁଭୂତି।