ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭର ଭିତରେ ଶତଶଂଖ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ତିନି ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକେ ସଦାଚାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ସେ ଚାରି ଆଶ୍ରମର ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ଥିଲେ, ସେହିପରି ଏଉଁ ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭର ଭିତରେ ଅଧିକ ରୁ ଏକଶେ ବର୍ଷ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ସେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥଳ ଘୁରିବା ସତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏହି ଗର୍ଭର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ସମୟରେ ସେ ପୁନି ସେହି ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ। ଗର୍ଭରୁ ବାହାରି ଦେଖିଲେ, ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଡାଳିରେ ଏକ ଶିଶୁ ଶୁଇ ରହିଛି, ଚାରିପାଖରେ କୁହୁଡ଼ି ଛାଡ଼ିଥିବା ଏକମାତ୍ର ମହାସାଗର ବିସ୍ତୃତ। ସେଠି କୌଣସି ଖେଳ ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୁତୁହଳରେ ତାକି ରହିଲେ। ସେ ଶିଶୁଟି ଏତେ ଧୂଳ୍ୟମାନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦ୍ଭାସିତ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ସେ ସହିପାରୁନଥିଲେ। ପାଖରେ ପାଣି ଉପରେ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିଲି, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଦେବତାଙ୍କର ମାୟା।" ମାନସିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତଳେ ଲୁଚି ଥିଲେ, ପୁନି ସେ ଭୟଭୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶିଶୁଟିଠାରେ ଆସିଲେ। ତେବେ, ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାଲକ, ତୁମକୁ ସ୍ଵାଗତ।" ସେହି ସମୟରେ, ମେଘ ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ ପରମେଶ୍ୱର କହିଲେ, "ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୟ କରିନାହ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ମୋ ନାମ ଧରି କିଏ ମୋତେ ଅପମାନ କରୁଛି? ମୋ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷର ଆୟୁକୁ ଅବହେଳା କରୁଛି? ଏପରି ଆଚରଣ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କହି ସ୍ନେହ କରନ୍ତି। କିଏ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ମୋ ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ଚାହେଁ?" ଏପରି କ୍ରୋଧାବେଶରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ମଧୁସୂଦନ ପୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ତୋର ପିତା, ହୃଷୀକେଶ, ତୋର ଗୁରୁ; ପ୍ରାଣ ଦାତା ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ମୁଁ। ତୋର ପିତା ଅଙ୍ଗିରାସ ତନୟ ଚାହିଁ, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରି ମୋତେ ପୂଜିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୋତେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦାନ କରିଥିଲି। ଏହି ସମସ୍ତ ମାୟା ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗୀ ଛଡ଼ା କିଏ ସକ୍ଷମ?" ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେ ନିଜ ନାମ ଓ ବଂଶ ପରିଚୟ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନିତ ଭାବେ, ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ତୁମ ମାୟା କେମିତି? ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ରୂପେ କେମିତି ପ୍ରକଟ ହେଉଛ? ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ?" ତେବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, "ମୁଁ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସଂହାରକ; ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ପାଦ ଥିବା ପୁରୁଷ। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ, ମୋ ମୁଁହରେ ବ୍ରହ୍ମ ରହିଛି; ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ସପ୍ତସପ୍ତି ସହିତ ହୋମ ଗ୍ରାହକ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ଅବସ୍ଥାନ, ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷ; ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାଂଖ୍ୟ, ଏବଂ ଯୁଗସନ୍ଧିର ଚକ୍ର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତା; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗରୁଡ଼। ମୁଁ କାଳ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୃତ୍ୟୁ, ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରମୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ। ମୁଁ ଦୟା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁଣ; ମୁଁ କ୍ଷୀରସାଗର, ମହାଜଳର ଆକାଶ; ଯାହା କି ସତ୍ୟ, ସେହି ମୁଁ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି। ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ପରମ ପଦ; ଯଜ୍ଞ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନର ନାୟକ ମୁଁ। ମୁଁ ଆଲୋକ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ; ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ତାରା, ଦଶ ଦିଗ। ମୁଁ ବର୍ଷା, ସୋମ, ବଦଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ; ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ, ଶରଣସ୍ଥଳ ମୁଁ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ; ତୁମେ ଯାହା ଦେଖ, ଶୁଣ, ଅନୁଭବ କର, ସେ ସବୁ ମୁଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆରମ୍ଭରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖ। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ।" "ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ ମୋର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମୋ ଶରୀରରେ ବିରାଜିତ। ମୁଁ ମୂରାରି, ସଂଯୁକ୍ତ ମନିଫେଷ୍ଟ ଓ ଅମନିଫେଷ୍ଟ; ଅକ୍ଷର, ତ୍ରିଶବ୍ଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପିତାମହ। ପରମ ଓଁ, ତ୍ରିବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ, ପରମାତ୍ମାର ପ୍ରକାଶ—ଏହି ସବୁ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।" ଏପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଁହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ସେ ଅମୃତ ହଂସ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ଏହା ସମସ୍ତ ଅମର ଏବଂ ବିବିଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ମହାସାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଣ୍ଣିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ। ହଂସ ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଏବଂ କାଳକ୍ରମରେ ଘୁରିବା ପରେ, ପବିତ୍ର ହୋଇ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଜଳର କମଳ ମୁଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେହି ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମା ତାଙ୍କ ସ୍ୱ ଦେହକୁ ଢାକି, ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।