ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର ଛାଇଛି; ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଭୟ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିଗଲା; ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏବେ ସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ମୋ ମନର ଏହି ଅସ୍ଥିରତା କି? କିମ୍ବା ମୁଁ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ମୋ ପ୍ରତି ଘଟିଛି।" କିନ୍ତୁ ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ତଥ୍ୟ ଓ ବାସ୍ତବତା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ପାହାଡ଼, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।" "ଏହି କେଉଁ ଜଗତ?"—ଏଭଳି ଭାବି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତରଭାବିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ଆକାରରେ ଉଠି ଶୁଇଛି। ସେ ଜଳରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଅଛି, ଏକ ମେଘ ପରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ; ତାଙ୍କ ଦେହ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛି। ସାଗର ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭାବିଲେ, "କିଏ ତୁମେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛ?" ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁନଃ ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବଂ ପୁନଃ, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉପବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିଲା, ଏବଂ ଯଜ୍ନ କରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀଗଣ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଚିତ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଶତ-ଶତ ଯଜ୍ନ କ୍ରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ କରାଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ବର୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ। ସେ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି; ଏଭଳି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶତ ବର୍ଷ ଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଉପବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ସେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ ଏହି ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ; ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭ ଠାରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଶିଶୁ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଶାଖାରେ ଶୁଇଛି, ଏବଂ ଏକ ମାତ୍ର ସାଗର ଚାରିପାଖରେ କୁହୁଡ଼ିରେ ଆବୃତ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଖେଳ ଅପ୍ରକଟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେନି, ଯେଉଁ ଶିଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ଜଳ ଧାରା ଉପରେ ଏକା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି," ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କର ମାୟା ଭାବି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଗଭୀର ଜଳରେ ଶୁଇଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେ ଦେଖିବାକୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟରେ ଭରିଗଲା; ଏବଂ ପୁନଃ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସ୍୵ାଗତମ୍, ଶିଶୁ।" ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ବଦଳର ଧ୍ୱନି ପରି କଥା କହିଲେ: "ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୟ କରିନହ, ମୋ ନିକଟକୁ ଆସ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: "କିଏ ମୋ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅସମ୍ମାନ ଦେଉଛି, ଏବଂ ମୋ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଛି?" "ଏପରି ବ୍ୟବହାର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସ୍ନେହରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। କିଏ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ମୋତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବୋଲି ଡାକୁଛି ଏବଂ ଆଜି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବା ପରି?" ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମର ପିତା, ଶିଶୁ, ହୃଷୀକେଶ, ତୁମର ଗୁରୁ; ମୁଁ ପୁରାତନ ପ୍ରାଣଦାତା—କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସୁନାହୁ?" "ପୁଅ ପାଇଁ ତୁମର ପିତା ମୁନି ଅଙ୍ଗିରା ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମକୁ ପୁଅ ଭାବରେ ଦେଇଥିଲି, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମହାମୁନି।" "ଏହି ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଯୋଗବଳରେ ବିହାର କରୁଛ, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ସମର୍ଥ?" ତାପରେ, ମହାତପସ୍ୱୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼ କରି, ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଯୋଡି, ନାମ ଓ ବଂଶ କହି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ତୁମ ମାୟାକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ନିର୍ମଳ; କିପରି ଏକ ମାତ୍ର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶିଶୁ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଉଛ?" "ଏବଂ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ନାମରେ ପରିଚିତ? ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି ରହିପାରିବେ?" ଭଗବାନ କହିଲେ: "ମୁଁ ନାରାୟଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଶକ; ମୁଁ ସହସ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ, ସହସ୍ର ପାଦ ଧାରୀ।" "ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ, ମୋ ମୁହଁରେ ବ୍ରହ୍ମ ଭରିଛି; ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ହୋମ ଆହୁତିର ଗ୍ରାହକ, ସାତ ସାତ ସହିତ।" "ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ଆସନ, ଶକ୍ର; ଋତୁ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଂଖ୍ୟ; ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷର ଚକ୍ର।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶେଷ; ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଗରୁଡ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ, କାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା, ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ।" "ମୁଁ ଦୟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ; ମୁଁ ଦୁଧର ସାଗର, ବଡ଼ ଜଳ ରାଶି; ଯାହା କି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି; ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଥ।" "ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ, ମୁଁ ଯୋଗ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ମୁଁ ଯଜ୍ନ ଓ କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନର ନାଥ ଭାବରେ ପରିଚିତ।" "ମୁଁ ଆଲୋକ, ମୁଁ ପବନ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଜଳ; ମୁଁ ଆକାଶ, ସାଗର, ତାରା, ଦଶ ଦିଗ।