ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାଞ୍ଚିନ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ତୋତା, ଏହା ସହ ବିର୍ୟସ୍ଥଳରୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃଙ୍କୁ, ଉଦରରୁ ପ୍ରତୀହାର୍ତୃ ଏବଂ ପୋତୃ, ହସ୍ତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ ଯାଜ୍ଞିକ ଉନ୍ନେତୃ, ଉରୁଠିରୁ ଅଛ୍ଛାବାକ ଏବଂ ସାମଗିନ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ—ଏମିତି ପ୍ରଭୁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଏହି ଷୋଳ ଯଜ୍ଞିକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁରୁଷ, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗସମୂହ, ଉପନିଷଦ ଏବଂ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ବି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାସାହାରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗିଳିଯାଇ, ତାଙ୍କର ପେଟରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ ତେଜରେ ଶୋଭିତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁରୁଥିଲେ। ସେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ, ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଜପ ଏବଂ ହୋମକୁ ନିବେଦିତ, ତପସ୍ୱୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ୍ର ଲୋକମାନେ ଥିଲେ। ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ବାହାରିଲେ। ବାହାରୁଥିବାବେଳେ ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ପେଟରୁ ବାହାରି ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଦେଖି ସେ ଭୟ ଓ ଆତଙ୍କରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ ଆତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏବେ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଲେ—'ଏହା ମନର ଭ୍ରମ କି? କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି?' କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବାସ୍ତବ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ—ସବୁ ହାରାଇଯାଇଛି। 'ଏହି କଣ ସଂସାର?' ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଦେଖିଲେ, ସେ ଜଳରେ ଦୁବିଥିଲେ, ମେଘର ଭଳି ସାଗରରେ ଏକତ୍ରିତ, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କିଏ ଏଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି?' ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବାବେଳେ, ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ବୋଧ ହେଇ, ସେ ପୁଣି ପୃଥିବୀ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଥିବା ଯଜ୍ଞିକମାନେ ଦେଖିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରୁଥିବା ଶତଶଃ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିଲେ; ସମସ୍ତ ବର୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଯଥାପୂର୍ବ ଦେଖିଲେ; ଏପରି ଭାବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କଲେ। ସେ ମହୀକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଏହି ଗର୍ଭରେ ଦେଖିଲେ; ପରେ ଏକ ସମୟରେ ସେ ପୁଣି ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ। ଏବେ ସେ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଡାଲିରେ ଶୟନାସୀନ ଶିଶୁ ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ କୁହୁଡ଼ିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଦେଖିଲେ। ଏଠି କୌଣସି ଖେଳ ପ୍ରକଟ ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ; ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୁତୁହଳରେ ତାହାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଜଳର ପାଖରେ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ଆଗରୁ ଯାହା ଦେଖିଛି, ଏହି ସେଇ; ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ମାୟା ବୋଧହୁଏ।' ଏହା ଭାବି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଗଭୀର ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ। ପରେ, ପୂର୍ବବତ୍, ସେ ଆଗକୁ ଆସି ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଭୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ; ଏବେ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, 'ସ୍୵ାଗତ ଶିଶୁ।' ପରମ ପୁରୁଷ ମେଘର ଭଳି ଦ୍ୱନିରେ କହିଲେ, 'ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୟ କରିନାହ। ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।' ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, 'ମୋତେ ନାମରେ କିଏ ଡାକୁଛି? ଏମିତି ଅସମ୍ମାନ କରୁଛି? ମୋର ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ କିଏ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଛି?' 'ଏପରି ଆଚରଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କୁହନ୍ତି। କିଏ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ମୋତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବୋଲି ଡାକି, ଆଜି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି?' ଏଭଳି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ; ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ମଧୁସୂଦନ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ମୁଁ ତୋର ପିତା ହୃଷୀକେଶ, ତୋର ଗୁରୁ; ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଣଦାତା—କାହିଁକି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହୁଁ?' 'ତୋର ପିତା ଅଙ୍ଗିରାସ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୋତେ ଉପାସନା କରି, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଭାବେ ତୋତେ ଦାନ କରିଥିଲି।' 'ଏହି ବିରାଟ୍ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତୋ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ଦେଖିବାକୁ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମା ସହ ଏକତ୍ୱ କରିଛି, ସେଠିଏ ଦେଖିପାରିବ।' ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମହାତପସ୍ୱୀ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଧରି, ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ନିଜର ନାମ ଓ କୁଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦିର୍ଘାୟୁ ଓ ସମ୍ମାନିତ ଥିବା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟା କିପରି, ପାପ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରଭୁ? କିପରି ଏକମାତ୍ର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଶିଶୁ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଇଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଏଠି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।