କେହି ଅପରିଚୟ ଅଥବା ପରିଚୟ, ଅଜ୍ଞାତ କିମ୍ବା ପ୍ରକଟ ଆକୃତିକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; କିଏ ଏହି ପୁରୁଷ, କ’ଣ ଏହି ଯୋଗ, କିଏ ଏହି ଯୋଗର ଅଧିକାରୀ—ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ପ୍ରକଟ ରୂପକୁ କେହି ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ପଛେ, ଚାରିପଟେ, କିମ୍ବା ଆଗରେ କେହି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦେବତା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗତର ଧାରକ, ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିପତି, ପୂର୍ବଜ, ବେଦମୟ, ଋଷି ଓ ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ହେଲାପରେ, ଏହି ମହାତ୍ଜ୍ୱଳ ଭଗବାନ୍ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ ଆବୃତ କରି ଶୟନ କରିଥିଲେ; ଏଠିରେ ହଂସ ରୂପେ ତୁମ ପାଇଁ ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି। ମହାନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିରାଟ୍ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମନୟନ, ମହାବାହୁ ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଭଗବାନ୍, ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଅନ୍ଧକାର ରେ ଆବୃତ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ ଧାରଣ କରି, ଯେଉଁଠି ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ନିବିଡ ହୋଇଥାଏ, ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପନିଷଦରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ତେଣୁ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପୁରୁଷକୁ ବଳିଦାନ ସ୍ୱରୂପ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବଳିଦାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବେଦିକ କ୍ରିୟାରେ ନିୟୋଜିତ, ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ମୁଖ ଠାରୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଉଦ୍ଗାତୃ, ସାମଗିନ୍, ହୋତା, ଏବଂ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ନିଜ ବାହୁ ଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଛାଂସିନ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ତୋତୃମାନେ, ତାଙ୍କ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଉଦର ଠାରୁ ପ୍ରତୀହାର୍ତୃ ଓ ପୋତୃ, ବାହୁ ଠାରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଯାଜ୍ଞିକ ଉନ୍ନେତୃ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ଜଂଘାଠାରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ ଓ ସାମଗିନ୍ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ଏଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରଭୁ, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଏହି ଷୋଳହ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରୟୋଜକ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଏହି ସମସ୍ତ ବଳିଦାନ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଜକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ମହାଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁରୁଷ, ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ, ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ୍, ଏବଂ କ୍ରିୟାମାନ ଯଜ୍ଞ, ସେ ଏକାତ୍ମକ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରିଥିବା ବେଳେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ସେଇ ସମୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଜିଜ୍ଞାସାବଶତ, ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗିଳିଯାଇ ତାଙ୍କ ଉଦରରେ ବସିଥିଲେ। ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ମହାତ୍ଜ୍ୱଳ ଶକ୍ତି ସହିତ, ସେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଚରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ, ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ। ଯେଉଁମାନେ ପାଠ ଓ ହୋମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ; ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁଖ ଠାରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ, ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ, ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଉଦର ଠାରୁ ବାହାରି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଓ ଜଗତ୍ ଦେଖିଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଛି; ନିଜ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ ଆତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଣି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଲେ। 'ଏହା କି ମନର ଭ୍ରମ? କିମ୍ବା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରୁଛି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥା ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି।' 'କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ସତ୍ୟସହିତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଯଥାଯଥ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପର୍ବତ ଓ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।' 'ଏହି କଣ ଜଗତ?—ଏହି ଭାବେ ସେ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାହାଡ଼ ଭଳି ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।' ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ମେଘ ଭଳି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି। ସେ ସମୁଦ୍ର ସମ ଗଭୀର ଓ ମହାଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ କିଏ ଆସିଛି?' ଏବଂ ପୁଣି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ସେ ଫେରି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଣି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁଣି, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଭୂମି ଓ ଅରଣ୍ୟ ଚରଣ କଲେ। ସେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି। ସେ ଦେଖିଲେ ଶତାଧିକ ବଳିଦାନ କ୍ରିୟା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେବୀୟ ଗର୍ଭରେ କରୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ବର୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି; ଏଭଳି ଭାବେ, ଜ୍ଞାନୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଚରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଏହି ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ କେତେବେଳେ, ସେ ପୁଣି ଗର୍ଭ ଠାରୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଶାଖାରେ ଏକ ଶିଶୁ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କୁହୁଡ଼ି ଆବୃତ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର। ଏକ ଅପ୍ରକଟ ରମ୍ୟ ଲୀଳା ଓ ସମସ୍ତ ଜିବ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଜଗତରେ, ସେ ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ତାକି ରହିଲେ। ସେ ଏଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଜଳ କୂଳରେ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ।