ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିଳୟ ପରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଅଗ୍ନି ଶତାଧିକ ପ୍ରକାରରେ ଦହି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଜଳାଇ ଦେଲା; ଏହି ଅଗ୍ନି ହେଲା ବିନାଶର ଅଗ୍ନି। ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାସାଦ, ପର୍ବତ, ଗଛ, ଗୁଳି, ଲତା, ଘାସ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ନିବାସସମୂହ—ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ—ସେ ଅଗ୍ନି ସବୁକୁ ଦହି ଦେଲା। ସମସ୍ତ କିଛି ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା; ଜଗତର ଗୁରୁ, ପରମ ଆଚାର୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହି ବିଳୟ ପରେ, ଯୁଗର ଶେଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ସେ ଧାରଣ କରି, ଏକ ବିଶାଳ କଳା ମେଘ ହୋଇ ହଜାର ରୂପରେ ବର୍ଷା ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ପରେ ଦୁଧ ସମ ମଧୁର ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳରେ ଭାଜିଦେଲେ। ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀତଳ ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା; ଏହି ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଦୁଧ ସମାନ ହୋଇଗଲା। ଏହା ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ହୋଇଗଲା, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ; ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଲିନ ହେଇଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ଆକାଶ ମିଳିଗଲା; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଲୁଚିଗଲା। ଭଗବାନ ସ୍ଵୟଂ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ, ସହିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳାଇ ଏବଂ ସଂକୁଚିତ କରି, ଚିରଅବିନାଶୀ ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇ ରହିଲେ; ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଲେ। ସେ ଯୋଗୀ, ଏକା ଏକା ଏକା ଏକା ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ। କେହି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବେନି; କିଏ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି, କଣ ଏହି ଯୋଗ, କିଏ ଯୋଗର ଅଧିକାରୀ? ପଛ, ଚାରିପାଖା, ପାଶ, ସାମ୍ନା—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେନି; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଖାଯାଏ। ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗତର ଧାରକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ପୂର୍ବଜ, ବେଦର ଆଶ୍ରୟ, ଋଷି, ନାୟକ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ଭଗବାନ ଏକ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳି ରଚନା କରିଲେ। ଏଭଳି, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକା ଏକା ସମୁଦ୍ର ହୋଇଗଲା, ମହାପ୍ରଭା ଭଗବାନ ଜଳରେ ଶୁଇଥିଲେ; ହଂସ ରୂପରେ ତୁମ ପାଇଁ ନାରାୟଣ ଏଉଁଥିଲେ। ମହା ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିକି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ନିଜ ମୂଳ ରୂପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଏସେନ୍ସ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଯଥା ତଥ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପନିଷଦରେ ସ୍ମୃତି ରୂପେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ଘୋଷିତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ 'ପୁରୁଷ' ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ସେ ହିଁ ପରମ ପୁରୁଷ। ଏବଂ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକାରୀ ପୂଜାରୀ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଉଦ୍ଗାତୃ, ସାମଗିନ, ହୋତୃ, ଏବଂ ଭାଜୁରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚାଂସିନ, ସମସ୍ତ ସ୍ତୋତୃ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତାଙ୍କୁ ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୈତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତୃ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଉଦରରୁ ପ୍ରତୀହାର୍ତୃ ଏବଂ ପୋତୃ, ତାପରେ ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଏବଂ ଯାଜ୍ଞିକ ଉନ୍ନେତୃ। ଉରୁ ଥାଇରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ ଏବଂ ସାମଗିନ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ; ଏଭଳି ଭଗବାନ ଏହି ଶୋଳ ଅଧିକାରୀ ପୂଜାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସ୍ଵୟଂଭୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପରମ ପୂଜାରୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଏହି ମହା ଯୋଗୀ, ଯଜ୍ଞ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ, ଏବଂ କ୍ରିୟାମାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହି ଏକା ସମୁଦ୍ରରେ ଶୁଇଥିବା ସମୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ: ମହା ତପସ୍ବୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଜିଜ୍ଞାସାରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉଦରରେ ବସିଲେ। ଅପାର ତେଜ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥିବା, ସେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଯେଉଁଠି ଜପ ଏବଂ ହୋମରେ ନିମଗ୍ନ, ତପସ୍ଵି, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ଥିଲେ; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ଏବଂ ଦୀରେ ଦୀରେ, ସେ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ। ବାହାରିବା ସମୟରେ, ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ, ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି; ଉଦରରୁ ବାହାରି, ସେ ଏକା ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା; ନିଜ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ—'ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ? କିମ୍ବା ମୁଁ ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖୁଛି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମୋ ପାଇଁ ଘଟୁଛି।' 'କିନ୍ତୁ ଏହି ସ୍୵ପ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ତଥ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ; ଯାହା ତଥ୍ୟ, ତାହା ଯଥାଯଥ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ମିଳିଗଲା। କେଉଁ ଜଗତ ଏହି?'—ଏହି ଭାବରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଏକ ପର୍ବତ ସମାନ ବିଶାଳ ଲୋକକୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ମେଘ ସମାନ ଲୁଚି ଅଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭା ଦେଉଥିବା ଏହି ଅଭିଜ୍ଞାନ ଜଳରେ ଡୁବି ଅଛି। ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଗଭୀର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କିଏ ତୁମେ, ଯେଉଁଠି ଭଗବାନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛ?' ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଏହି ଋଷି ପୁଣି ଉଦରରେ ଖିଁଚିଗଲେ; ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଣି ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁଣି ଏହାକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଦେଖି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ।