କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ କଳିଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସ୍ତିକତା ଛାଡ଼ି, ନିଚ ଚେଷ୍ଟାରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନେ ଅହଂକାର ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ସ୍ନେହର ଆନ୍ତରିକ ବନ୍ଧନ ହରାଇଯାଏ। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ଆଶ୍ରମର ଯଥାଯଥିତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯୁଗ ଶେଷରେ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଜାତିଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟରେ ମହାବିକଳ୍ପ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଯୁଗ ଚକ୍ର ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହଜାର ଏମିତି ଯୁଗ ଚକ୍ର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଥାଏ। ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେଇ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଦେହର ବିଲୟ ହେଉଛି, ସେଇ ସମୟରେ କାଳ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ନାଶ ଆଣିଥାଏ, ହେ ରାଜନ। ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାଶ ଆସିଥାଏ, ହେ ଭୂପତି। ପର୍ବତ, ନଦୀ, ପଶୁ, ଅମାନବ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମିଥିବା, କୀଟପତଙ୍ଗ, ଏବଂ ଦଂଶକ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟତି ଆଘାତ କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ବିଲୟ ପାଇଁ ମହାନାଶ ଆଣିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି; ବାୟୁ ଭାବେ ସେ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଇଥାନ୍ତି; ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଭାବେ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ରୂପେ, ସେ ଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିଧାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣମୟ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ଓ କୂଆର ପାନୀୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ପର୍ବତର ଜଳ ମଧ୍ୟ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଜ୍ଵଳିତ ହସ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି, ପାତାଳରେ ପହଞ୍ଚି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରସ ପିଇ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଦ୍ମନୟନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ନିଜ ଭିତରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପୁଣି ସେ ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ କମ୍ପିତ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ କରି ହରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦେହୀ ଜନ୍ମୀ, ପଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏକ କ୍ଷଣରେ ନାଶ କରି, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଘ୍ରାଣ, ନାକ, ଶରୀର, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ; ରସନା, ଜଳର ଗୁଣ; ଚକ୍ଷୁ, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ; ସ୍ପର୍ଶ, ବାୟୁର ଗୁଣ; ଶବ୍ଦ, କାଶର ଗୁଣ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତନା, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଏହି ସମସ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହୃଷୀକେଶ ଏହାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏବଂ ଚେତନା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ରଶ୍ମି ଓ ବାୟୁର ଚାପରେ, ପୃଥିବୀର ଏକ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ଏହି ବିଲୟରୁ ଏକ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶତଧା ଜ୍ୱାଳାରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦହିଦିଏ; ସେଇ ଅଗ୍ନି ମହାପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନି ହୋଇଯାଏ। ପର୍ବତ, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଲତା, ଗ୍ରାସ, ଦେବମନ୍ଦିର, ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଗୃହ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳକୁ ସେ ଦହି ଛାଇଁ କରିଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନାଶ କରି, ସେଇ ଜଗତ୍ଗୁରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଶେଷ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ବିଲୟ ଶେଷରେ ସେ ଏକ ହଜାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଶାଳ କଳା ମେଘ ଭାବେ ହଜାର ରୂପରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ପରେ ଦୁଧ ଭଳି ମଧୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ଦେଇ ପୃଥିବୀକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଇ ଶୁଧ୍ଧ ଶୀତଳ ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଦୁଧ ସମ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ୍ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ଦେହୀଜନ୍ମୀମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତକୁ ଦହି ଓ ସଂକୋଚିତ କରି, ସେଇ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଏକାକୀ ଶୟନ କରନ୍ତି; ପୁରାତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଶେଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ସେ ଯୋଗୀ, ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ ଶୟନ କରି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି। କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେନି; ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ଏହି ଯୋଗ କ’ଣ, କିଏ ଏହାର ଧାରକ? ସେ ନ ପଛେ, ନ ଚାରିପାଖରେ, ନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନ ସାମ୍ନାରେ କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି; ପରମ ଦେବତା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଲୋକର ଧାରକ, ଦେବମାନ୍ୟ, ପୂର୍ବଜ, ବେଦମାନ୍ୟ, ଋଷି, ଓ ନାଥଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଏହି ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ଏଠିରେ ହଂସ ରୂପେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ତୁମ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଏହି ମହାନ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ, ପଦ୍ମନୟନ, ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ। ଏପରି ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନ, ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପନିଷଦରେ ସ୍ମୃତିରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କେହି ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଋତ୍ବିକ୍ ବୋଲି ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୁଖ ରୁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉଦ୍ଗାତୃ, ସାମଗିନ୍, ହୋତୃ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାହୁଠାରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।