ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜୀବମାନେ ଏବଂ ନିମ୍ନଜାତିର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଏହି ଯୁଗର ଅବଧି ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅନ୍ଧାରାବସ୍ଥା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ବିଗୁଣ ଅବଧି ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଦଢ଼ିଥାଏ, ଏବଂ ଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ନୀତି ଏବଂ ବିଧିବଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାରେ ଲୋକମାନେ ଲୋଭରେ ପଡ଼ି ଏହି ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂଷିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ଚାରିଟି ବର୍ଗର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କ୍ଷମା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳତା ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ତ୍ରେତାଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର। ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଅବଧି ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ଅନ୍ଧାରାବସ୍ଥା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ଯୁଗ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ବି ଜୀବମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଧନଲୋଭୀ, କାମନାରେ ଆବୃତ ଓ ଚତୁର, ଅଧର୍ମିକ ଏବଂ ନିମ୍ନଜନ୍ମ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ ଦଢ଼ିଥାଏ, ଅଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଉଦିତ ହୁଏ; ଶତଶଃ ବିପର୍ୟୟ ମାଧ୍ୟମରେ କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅବନତି ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା କ୍ଷୟ ପାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଯୁଗ ଶେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ତାପରେ କଳିଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇଶଏ ବର୍ଷ ଅବଧି ରହିଥାଏ; ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦଢ଼ିଥାଏ, ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକମାନେ କାମନାପରାୟଣ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ରର, ଏବଂ ମଣିଷମାନେ ନିମ୍ନଜନ୍ମ; କେହି ଦୃଢ଼, କେହି ଧର୍ମିକ, କିମ୍ବା କେହି ସତ୍ୟବାଦୀ ନାହାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସ୍ତିକତା ଛାଡ଼ି ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଓ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ, ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ହରାଇଛନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଏ। ଯୁଗ ଶେଷରେ, ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଜାତିମାନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ଵାଦଶହଜାର ବର୍ଷର ଯୁଗବିବରଣ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ରଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହଜାର ଯୁଗଚକ୍ରର ଦୀର୍ଘତା ସମାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ସେଠି ଶେଷ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ— ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେହର ବିଳୟ ଦେଖନ୍ତି, ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶରେ ଲିନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶେଷ କରନ୍ତି, ହେ ରାଜନ— ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଓ ସର୍ପମାନେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ— ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ପଶୁ, ଅମାନବ ଗର୍ଭର ଜନ୍ମାଧାରୀ, କୀଟ ଓ ଦଂଶକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ— ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାକୁର, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ବିଶ୍ୱର ବିଳୟ ପାଇଁ ମହାପ୍ରଳୟ ଆଣନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇନିଅନ୍ତି; ବାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ନେଇନିଅନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହନ କରନ୍ତି; ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଭାବେ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ଭାବେ, ଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ଆକାରର ଧାରୀ, ତେଜସ୍ୱୀ ସେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାରେ ସମସ୍ତ ସାଗର ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ନଦୀ, ଓ ଖାଲିକୁ ପିଇଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ଜଳ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଜାଣି। ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଂଗୁଳିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି, ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରସ ପିଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କମଳନୟନ, ପରମ ପୁରୁଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିକମ୍ପିତ କରି, ହରି ପ୍ରାଣ ଓ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ କରି, ଚାଲିଯାନ୍ତି। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ— ଘ୍ରାଣ, ନାକ, ଶରୀର ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ— ଏସବୁକୁ ଭଗବାନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନାଶ କରନ୍ତି, ସହିତେ ସଂସାର ଚଳାଚଳ। ଜିଭାର ରସ ଓ ଜଳର ଗୁଣ, ଆକୃତି, ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟି, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ— ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ, ଗତି, ବାୟୁର ଗୁଣ— ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ, କାନର ଶକ୍ତି, ଆକାଶର ଗୁଣ— ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତନା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ— ଏସବୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ତାପରେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରଭାରେ ଘିରି, ବାୟୁରେ ଦମିତ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ଶାଖାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଳୟରୁ ଏକ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶତଧା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦହନ କରେ; ଏହି ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି। ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଲତା, ଘାସ, ଦିବ୍ୟ ମହଳ ଓ ପୁରାତନ ନନାବିଧ ଗୃହ— ଯେଉଁଠି ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଦହନ କରିଦେଲେ; ସମସ୍ତକୁ ରାଖ କରି, ଜଗତ୍ଗୁରୁ, ପରମ ଶିକ୍ଷକ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ। ଯୁଗ ଶେଷରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସତ୍ତାକୁ ସେ ଧାରଣ କଲେ; ହଜାର ଧାରା ବର୍ଷା, ବିଶାଳ କଳା ମେଘ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ତୃପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ କ୍ଷୀରସମ ଶିତଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା; ଏହି ଜଳରେ ଭିଜି ପୃଥିବୀ ଦୁଧ ସମାନ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲା, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଗୁପ୍ତ ହେଲା, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସାଗର ଓ ଦେହୀପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତକୁ ଦହି ଏବଂ ସଂକୋଚିତ କରି, ସନାତନ ପ୍ରଭୁ ଏକାକୀ ଶୟନ କରନ୍ତି; ପୁରାତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତି ନିୟେ ଶେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଯୋଗୀ, ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଜଳରେ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଶୟନ କରିଥାନ୍ତି।