ସମୟ, ପକ୍ୱତା, ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ଅଧ୍ୟୟନର ଅବସ୍ଥା—ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିତ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଏକମାତ୍ର। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତଥାପି କିଛି କରିନାହାନ୍ତି; ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ଥିତିଶୀଳମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ସାଧିତ କରନ୍ତି। ଆମେ ସେଠି ପ୍ରାଚୀନ ଉଦ୍ଭବ ସ୍ଥାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ସେ ଉପଦେଷ୍ଟା, ଉପଦେଷ୍ୟ ଓ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯାହା ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଶୁଣିବାକୁ ରହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଲୋଚନା, ଯାହା କଥା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ଉପଦେଶ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯାଇଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଥ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନିଜେ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ, ଅସୀମ ଓ ଆସନ୍ତା ସମସ୍ତ ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ନାରାୟଣ। ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ପୁରୁଷ, ମୂଳ କାରଣ ଅଟୁଟ; ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷକୁ କୃତ ଯୁଗ ଗଣାଯାଏ। ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣି ସମୟ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚାରି ଚରଣରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଅଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଙ୍ଗ ରହିଥାଏ। କୃତ ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଶାନ୍ତ ଥାନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ, ରାଜାମାନେ ରାଜନୀତିରେ ଅଟୁଟ। ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ ସତ୍ୟ, ଦୟା ଓ ଧର୍ମ ବିକାଶ ପାଏ। ଧର୍ମ, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରେ; ଏହି କୃତ ଯୁଗର ଆଚରଣ, ରାଜା। ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ଓ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ପୁରୁଷମାନେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଥାଏ। ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଦୁଇ ଚରଣରେ, ଧର୍ମ ତିନି ଚରଣରେ ଉପସ୍ଥିତ। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଦୟା, ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ଉପସ୍ଥିତ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାରେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବିକୃତ, ଲୋଭରେ ଅଭିଭୂତ। ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣର କାର୍ଯ୍ୟ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ବିଭିନ୍ନ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ପଥ, ଦେବମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। କୁରୁବଂଶୀ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଯୁଗ ଦ୍ୱିଗୁଣି ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଜୀବମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଧନରେ ଆଶକ୍ତ, କାମରେ ଅଭିଭୂତ; ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ଚଳ, ଅଧର୍ମୀ, ନିମ୍ନ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଧର୍ମ ଦୁଇ ଚରଣରେ, ଅଧର୍ମ ତିନି ଚରଣରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଶତ-ଶତ ବିପରୀତରେ କଳି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅବନତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସନା କମିଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଛାଡିଦିଯାଏ; ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଯୁଗ ଶେଷରେ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, କଳିରେ। ତାପରେ, କଳି ଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ; ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଚାରି ଚରଣରେ, ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଅଙ୍ଗ ରହିଥାଏ। ଏଠି ଲୋକମାନେ କାମପରାୟଣ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିମ୍ନ ଓ ଲୋକମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର; କେହି ନିଷ୍ଠାବାନ ନାହିଁ, କେହି ଧର୍ମୀ ନାହିଁ, କେହି ସତ୍ୟ କହୁନାହାନ୍ତି। ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନାସ୍ତିକ ଓ ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ଅହଂକାରରେ ଅଭିଭୂତ, ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। କଳି ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ର ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ଆଶ୍ରମର ଅନୁକ୍ରମ କଳିରେ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ, କୁରୁବଂଶୀ, ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ମିଶ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ଯୁଗର ବିବରଣୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଗଣାଯାଏ, ପ୍ରାଚୀନରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହଜାର ଯୁଗର ଦୀର୍ଘତା ରହିଥାଏ; ଏହି ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ନାଶ ହୁଏ। ଶରୀରର ବିନାଶ ଦେଖି, ସମୟ ନାଶରେ ଲଗି, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନାଶ କରେ, ରାଜା। ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାଗମାନେ ନିମିତ୍ତ, ଏହି ସମୟରେ ନାଶ ହୁଏ, ରାଜା। ପର୍ବତ, ନଦୀ, ପଶୁ, ଅମାନବ ଜନ୍ମ, କୀଟ, ଦଂଶକ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାଶରେ ଲଗିଯାନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ନାଥ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଭାବେ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ଜଗତର ନାଶ ପାଇଁ ବିଶାଳ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି; ବାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇଦିଯାନ୍ତି; ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଭାବେ ପୁନଃ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ଭାବେ, ଯୋଗୀ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ, ତୀବ୍ର କିରଣରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, କୂଆ ଓ ପର୍ବତର ଜଳ ତିଆରି କରି, ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଜାଣି, ନେଇଯାନ୍ତି। ଅଗ୍ନିର ହାତ ଭଳି, ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦ କରି, ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ରସ ପିଇଥାନ୍ତି। ଯାହା ପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସମସ୍ତ ଦ୍ବିପ୍ରଭ, ଉଚ୍ଚତମ ପୁରୁଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କମ୍ପିତ କରି, ହରି ପ୍ରାଣ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ, ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ, ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଅଛି— ଗନ୍ଧ ଉପାଦାନ, ନାକ, ଦେହ ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ—ପ୍ରଭୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଏହାକୁ ନାଶ କରିଦିଅନ୍ତି, ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ। ଜିଭର ରସ, ଜଳର ଗୁଣ; ଦୃଷ୍ଟି, ଚକ୍ଷୁର ଆଲୋକ, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ— ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ, ଚଳନ, ବାୟୁର ଗୁଣ; ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ, ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି, ଆକାଶର ଗୁଣ—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚେତନା, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମରେ ନିର୍ଭର, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ। ତାପରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର କିରଣରେ ଆବୃତ, ବାୟୁରେ ଦବା, ସମସ୍ତ ଏହି ଭୂମିର ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।