ଏହିପରି ଜ୍ଞାନମୟ ସମୟରେ, ମହାମୁନି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବସିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କଥା କହିବି। ତୁମେ ଯେଉଁପରି ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଛ, ଏହା ତୁମର ଉଚିତ, କାରଣ ତୁମେ କୁରୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଛି, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଦେଖିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ଅନୁସାରେ କଥା କହିବି। ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଦେବ ଯେପରି ଏହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧୁର ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଏହି କଥା ଶୁଣାଉଛି। ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ଚରଣାନୁସରଣ କରି ଯେପରି ବୁଝିଛି, ତାହା ଏଠାରେ କହିବି, କିନ୍ତୁ ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ? ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱଦେବ, କିମ୍ବା ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁପ୍ତତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାସ୍ତବତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମା, ଅଧର୍ମୀମାନେ ଯାହାକୁ ନରକ ଭାବେ ଅନୁଭବନ୍ତି। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ, ପରମ ଦେବତା ଭାବେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ଯାହାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନ। ବେଦରେ ଯେଉଁଯଜ୍ଞ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଯଜ୍ଞ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ସେ ଓଁକାର, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁରୁ, ପଞ୍ଚପ୍ରାଣ, ଅଚଳ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ। ସେ କାଳ, ପକ୍ୱତା, ଯଜ୍ଞ, କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ; ଅନେକ ରୂପରେ ପରିଚିତ, ତଥାପି ସେହି ପରମ ଏକମାତ୍ର। ସେ ସବୁ କାମ କରନ୍ତି, ତଥାପି କିଛି କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି; ସେ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ଥିରମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତି। ଆମେ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ। ସେ କଥାବତା, କଥାର ବିଷୟ, ଏବଂ ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି। ଯେଉଁ ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣିବାକୁ ଅଛି, ସମସ୍ତ କଥା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କଥା ତାଙ୍କୁ ଉପହାରିତ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଏବଂ ସେହି ବିଶ୍ୱ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ; ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ, ଅପାର, ଏବଂ ଆଗାମୀ ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଚଳାଞ୍ଚଳ, ଅଚଳ, ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଇହି ପରମ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ମୂଳ କାରଣ; ଏବଂ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ କୃତଯୁଗ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ, ଓ କୁରୁବଂଶୀ, ଏହାର ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣନା ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଅଧର୍ମ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ସେଠାରେ ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି। ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ଲିନ; ସେଠି ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଏବଂ ନୀତି ଫଳିଫୁଲିଥାଏ। ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ଯେପରି ଚାଳିଥାନ୍ତି, ସେହି କୃତଯୁଗର ଚରିତ୍ର, ରାଜନ। ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ, ଏବଂ ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣନା; ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଅଟୁଟ। ସେଠି ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଏବଂ ବିଧିବଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଅଟୁଟ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ବିକୃତ ଓ ଲୋଭରେ ଅଭିଭୂତ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କ୍ଷମା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳତା ରହିଥାଏ; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି। ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏହାର ସନ୍ଧିକାଳ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ, ଏବଂ ଦୁଇଗୁଣି ମଧ୍ୟ ଗଣନା। ସେଠି ଲୋକେ ଅତ୍ୟଧିକ ଧନାସକ୍ତ, କାମାସକ୍ତ; ଧୂର୍ତ୍ତ, ଅଧର୍ମୀ ଏବଂ ନିଚ୍ଚ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ। ସେଠି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ ଅଟୁଟ, ଅଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ; ଶତାଧିକ ବିପର୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା ଅବନତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ତ୍ୟାଗ; ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଶେଷରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ। ତାପରେ, କଳିଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏବଂ ଦୁଇଶ ଅଧିକ; ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ କାମାସକ୍ତ, ତ୍ୟାଗୀ ମାନେ ନିଚ୍ଚ, ଲୋକ ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମର; କୌଣସି ଦୃଢ଼ ନାହିଁ, ନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନ ସତ୍ୟବାଦୀ। ଏହି ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାସ୍ତିକ ଓ ନିଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ; ଗର୍ବରେ ଆବୃତ୍ତ, ସ୍ନେହବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ। କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ସଦୃଶ ଆଚରଣ କରନ୍ତି; ଆଶ୍ରମର ଶ୍ରେଣୀ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ, ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ବର୍ଣ୍ଣମିଶ୍ରତା ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଯୁଗବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ବକାଳରେ ରଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ସମାନ ଲମ୍ବା; ସେ ଦିନ ଶେଷେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର— ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେଖନ୍ତି ଦେହର ବିନାଶ, ସେତେବେଳେ କାଳ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ପଶୁ, ଅମାନବୀୟ ଜନ୍ମ, କୀଟ ଓ ଦଂଶକ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରିଦିଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ସେ ଜଗତର ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ମହାବିନାଶ ଘଟାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି, ବାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦହନ କରନ୍ତି, ଉଗ୍ର ମେଘ ଭାବେ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ଭାବେ, ଯୋଗୀ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶିମାନ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ସାଗରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଗୁହ୍ୟତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଯୁଗ ଚକ୍ରର କଥା ତୁମକୁ ଶୁଣାଇଲି, ହେ ରାଜନ।