ରାଜାଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ପାଇଁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲାମେଳା କହିବି, ରାଜନ୍—ଆପଣ ଯେଉଁ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେହି ସବୁ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣେଇବି।” ଭୀଷ୍ମ ଏହା ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବାମନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି; ଏବେ ଆଉ ଏକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହିବେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ କେମିତି ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ସେହି ପଦ୍ମ ଭିତରେ କେମିତି ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ବଡ଼ କଳ୍ପରେ, ବଡ଼ ପଦ୍ମରେ, ସଂସାର କେମିତି ପଦ୍ମର ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଜଳର ସାଗରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ କେମିତି ଜଳ ଜନିତ ପଦ୍ମ ଉପଜିଲା? ପଦ୍ମନାଭ ଯେତେବେଳେ ସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ପଦ୍ମ ଭିତରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣିମାନେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବେ, ଯୋଗଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେଠାରେ କେମିତି ସେ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସଂସାର ତିଆରି କଲେ?” “ଏକ ମାତ୍ର ସାଗର ଶୂନ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ପୃଥିବୀର ଗୋଲା ଦଗ୍ଧ ହେବାବେଳେ, ନାଗ ଓ ଦାନବ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ଧର୍ମ ଭୂମିରୁ ଅପସାରି ଯିବାବେଳେ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଯିବାବେଳେ, ମହାଭୂତଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ହେବାବେଳେ—ତେବେ କି, ବିଶ୍ୱର ମହାପ୍ରଭା ଓ ଅତି ଚମକୁଥିବା ନାୟକ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିୟମ ଓ ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି?” ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ଏ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବେ; ଆପଣ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମା ଅମୂଳ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସିଛି, ଆପଣ କଥା କହିବେ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ, କୁରୁବଂଶର ଅନୁସୂତି, ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଶୁଧ୍ଧିତ। ଆପଣ ପୁରାଣରେ ଶୁଣିଥିବା, ଦେବମାନେ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲେ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଥିବା, ବୃହସ୍ପତି ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖିଥିବା—ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି କହିଥିଲେ—ମୁଁ ମୋତେ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି।” “ଋଷିମାନେ ଯାହା ଠିକ୍ ବୁଝିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ପଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି; କିନ୍ତୁ କିଏ ନାରାୟଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେହିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ମହାଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।” “ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ। ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟେ ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ବେଦରେ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ସେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ସେ ପବିତ୍ର ଓଁ, କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ, ଗୁରୁ, ଏକ; ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ। ସେ କାଳ, ପକ୍ୱତା, ଯଜ୍ଞ, କର୍ତ୍ତା, ଅଧ୍ୟୟନ; ଅନେକ ରୂପରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଏକ ତିନି ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତଥା କିଛି କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି; ସେଇ ସମସ୍ତକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ଥିତମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି। ଆମେ ସେଠି ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳକୁ ପୂଜିବା; ସେ କଥାକୁ କହୁଥିବା, କଥା ହେଉଥିବା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯାହା ଶୁଣାଯାଉଛି, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କଥା, ଯାହା କହାଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କଥା ଏହି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ତାପନ କରାଯାଉଛି। ସେ ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ଓ ବିଶ୍ୱ ନିଜେ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛି; ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ, ଅସୀମ, ଆଗକୁ ଆସିବା, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ। ଯାହା ଚଳନଶୀଳ, ଅଚଳ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ମୂଳ କାରଣ; କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଥାଏ। ସେହି ଯୁଗର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ; ଏ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ। ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶାନ୍ତ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିରେ ନିଷ୍ଠା, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ଲଗନ୍; ସେଠାରେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ନୀତି ଫୁଲିଯାଏ। ଧର୍ମ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏହା କୃତ ଯୁଗର ଆଚାର। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଜୀବମାନେ ଓ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଥାଏ। ଏହାର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଘଣାଯାଏ; ଅଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ, ଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ନିୟତ କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥିତ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାରେ ଚତୁର୍ଣ୍ଣି ବିଭାଗ ଅନ୍ୟାୟରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଚତୁର୍ଣ୍ଣି ବିଭାଗର ଦାୟିତ୍ୱ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଦୁର୍ବଳତା ରହିଯାଏ; ଏହି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ଆଚାର ଦେବମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। କୁରୁବଂଶଜ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏହାର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିଗୁଣ ଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଜୀବମାନେ ଅତି ଧନରେ ଆସକ୍ତ, ରାଗରେ ଲିନ; ଚତୁର୍ଣ୍ଣି ବିଭାଗ ଅନ୍ୟାୟରେ, ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଏଠି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଉଦ୍ଭୂତ; ଶତାଧିକ ବିପର୍ୟୟରେ ଧର୍ମ କଳି ଯୁଗରେ ଅବନତ ହୋଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଣ ଭକ୍ତି କମିଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଛାଡ଼ିଯାଏ; କଳିର ଶେଷରେ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ ଛାଡ଼ିଯାଏ। କଳି ଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ଅଛି; ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ, ଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ।