ଏହି ସମୟରେ, ତାପ୍ତ କେଶ ଓ ଦାଢ଼ି, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ଏମିତି ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନୀ । ବ୍ରହ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ହାତ ଧରି ଲାଗିଲେ ଓ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ ମଣିଷ ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ।” ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ କହିଲେ, “ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ, ହେ ମହାବଳୀ । ତୁମେ ଜହ୍ନବୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ବାମନ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛ । ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱନଗରୀ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ରାମ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ । ଏପରେ, ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ମଧୁରା ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା । ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ଭରତ, ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏମିତି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିତି ହେଉଥିଲେ । ତା’ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶିର ନମାଇ ରାମଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗରେ ଆଲିଂଗନ କଲେ । ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇ ନିଜ କୋଳରେ ବସାଇଲେ । ତାପରେ ଭରତ, ଆଉ ସେଠାରୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ନେଇଲେ । ସେଇ ସମୟରେ ଅଷ୍ଟଭାଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ମଥୁରାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜାଣିଲେ ଯେ ରାମ ଆସିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଜାତି, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ସହରବାସୀ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ କଥା ହେଲେ । ପଞ୍ଚ ଦିନ ରହି, ରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନେଇ ଆସିଲେ । ତାପରେ ତିନି ତାଲା ଓ ଅତିତାଳ ଧନ ଦେଇ ଉପହାର ଦେଲେ । ରାମ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି । ତୁମର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମୁଁ ମଥୁରାର ରାଜ୍ୟଭିଷେକ କରେଇଛି ।” ଏମିତି କହି ରାମ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସମୟରେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ଗଙ୍ଗା ତୀରର ମହୋଦୟ ପହଞ୍ଚି ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ରାଜାମାନୋ ସହ କଥା ହେଲେ । ରାମ କହିଲେ, “ଏହି ଧର୍ମସେତୁ ମୁଁ ନିର୍ମାଣ କରିଛି, ଏହା ଲୋକମଙ୍ଗଳ ବଢ଼ାଏ । ଏହାକୁ ସମୟ ଆସିଲେ ରକ୍ଷା କର, କେବେ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଉପକାର କରିଛି, ଏଠି ଯାହା କଲେ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ, ତାହା ସଦା କର । ପ୍ରତିଦିନ ନିୟମିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏଠି ଲଙ୍କାଠାରୁ ଆଣିଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋକୁ ଦିଅ ।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ପଠାଇ ରାମ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ । ସେଉଁଠି ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ରୁହ, ଧନର ମାଲିକ କୁବେରଙ୍କ ନିକଟରେ ରୁହ ।” ଏପରି ଭାବେ ରାମ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାମ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାବିଲେ ନାହିଁ । ଏଉଁପରି କଥା ଶୁଣି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଏହି ଭାବେ ରାମ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବାମନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ହେଲା । ଏଠାରେ ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ?” ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ବାମନଙ୍କ ମହିମା ତ ଆପଣ କୁହିଲେ । ଏବେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଉ ଏକ ମହିମା କଥା ଆମକୁ ଆଉ ଏକଥର କୁହନ୍ତୁ । କିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଲା ? ଏହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବୈଷ୍ଣବ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ? ସେଇ ମହାକଳ୍ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଜଗତ ତିଆରି ହେଲା, ସେଇ ଜଳର ସାଗର ଉପରେ ଶେଇଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ନାଭିରୁ କିପରି ପଦ୍ମ ଜନ୍ମ ନେଲା ? ଏଉଁପରି, ଉପରେ କିପରି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ? ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଶକ୍ତି କ’ଣ ? ସେ କିପରି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ?” “ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳରେ ଲୟ ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଭୂମି ଜଳିଯିବା, ସର୍ପ ଓ ଦାନବ ନଷ୍ଟ ହେବା, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଗଳିଯିବା, ଧର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା, ଅନ୍ଧକାର ଅନ୍ତଃସ୍ଥାନ କରିବା, ପଞ୍ଚଭୂତ ଶୂନ୍ୟ ହେବା ସମୟରେ—ସେଇ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଅତି ତଜ୍ଜ୍ଞ ଓ ଯୋଗୀ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି କି ?” “ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ, ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣୁଛି, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ନାରାୟଣ ମହିମା କୁହନ୍ତୁ ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ତୁମର ଏହି ଉତ୍ସୁକତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ, ହେ କୁରୁବଂଶୀ । ପୁରାଣ ଓ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଶୁଣିଛନ୍ତି, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୃହସ୍ପତି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି । ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଶୁଣିଛି ଓ ବୁଝିଛି, ତୁମକୁ କୁହିବି । କାରଣ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱକୁ କେଉଁଠି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ ? ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱଦେବ, ମହାଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ।” “ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ । ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ, ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ।” “ବେଦ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ତାହା; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି । ସେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ । ସେ ଓଁକାର, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଗୁରୁ, ଏକମାତ୍ର, ପଞ୍ଚପ୍ରାଣ, ଅଚଳ ଓ ଅବିନାଶୀ ।